HOÀNG HOA THÁM – HÙM XÁM YÊN THẾ VÀ CUỘC ĐẤU TRANH BẤT KHUẤT NƠI NÚI RỪNG BẮC GIANG

Thân thế nông dân, sự trỗi dậy của Hùm xám và căn cứ địa miền trung du

Khi các cuộc khởi nghĩa mang màu sắc phong kiến thuộc phong trào Cần Vương lần lượt thất bại trên khắp cả nước, cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913) do Hoàng Hoa Thám – thường gọi là Đề Thám – lãnh đạo đã nổi lên như một hiện tượng quân sự đặc biệt. Đây là cuộc khởi nghĩa nông dân có quy mô lớn nhất, thời gian kéo dài nhất và tính chất quyết liệt nhất trong lịch sử chống thực dân Pháp xâm lược của dân tộc Việt Nam. Hoàng Hoa Thám tên thật là Trương Văn Thám, sinh ra tại tỉnh Hưng Yên trong một gia đình nông dân nghèo. Do cuộc sống khó khăn và sự nhiễu hại của giặc giã, gia đình ông phải di cư lên sinh sống tại vùng núi Yên Thế, tỉnh Bắc Giang. Sống giữa thiên nhiên đồi núi chập chùng và chứng kiến cảnh đất nước bị giày xới bởi gót giày xâm lược, người thanh niên Trương Văn Thám đã sớm gia nhập các đội nghĩa binh du kích địa phương để chống Pháp.

Sau khi vị thủ lĩnh tiền bối Lương Văn Nắm (Đề Nắm) qua đời, Hoàng Hoa Thám với tài năng chỉ huy thiên bẩm và uy tín vượt trội đã được toàn thể nghĩa sĩ tôn lên làm thủ lĩnh tối cao của phong trào Yên Thế. Vùng đất Yên Thế bấy giờ là địa bàn trung du hiểm trở, cây cối rậm rạp, hệ thống sông ngòi và hang động đầm lầy chằng chịt, vô cùng thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ tác chiến du kích. Bằng trí tuệ sắc bén của một người con xuất thân từ giai cấp nông dân, Đề Thám đã biến toàn bộ vùng đất Bắc Giang thành một đại bản doanh chiến đấu rộng lớn. Ông đã quy tụ hàng ngàn nông dân nghèo mất đất, các chiến sĩ yêu nước từ khắp nơi đổ về, xây dựng nên một cộng đồng vừa sản xuất tự túc vừa sẵn sàng cầm súng chiến đấu, tạo nên một "xứ sở tự do" kiên cường nằm ngay giữa lòng vùng địa bàn kiểm soát của thực dân Pháp.

Nghệ thuật đồn lũy độc đáo, chiến thuật du kích và hai lần hòa hoãn lịch sử

Điểm sáng rực rỡ nhất trong tài năng quân sự của Hoàng Hoa Thám chính là việc sáng tạo ra hệ thống đồn lũy phòng thủ vô cùng độc đáo kết hợp với lối đánh du kích ẩn hiện bất ngờ. Nghĩa quân Yên Thế dưới sự chỉ đạo của ông đã xây dựng các hệ thống đồn kiên cố như đồn Phồn Xương, đồn Hố Chuối, đồn Nhã Nam bằng lũy đất dày, gia cố tre gai và gỗ lim chắc chắn. Các đồn lũy này có khả năng chống chịu cực tốt trước hỏa lực pháo binh Pháp, đồng thời bên trong được thiết kế hệ thống giao thông hào và đường ngầm bí mật cho phép nghĩa quân dễ dàng rút lui an toàn khi bị bao vây siết chặt. Với phương châm "ẩn hiện như ma quái, đánh nhanh rút gọn", Đề Thám đã dựa vào sự thông thuộc địa hình để giăng bẫy phục kích các đoàn quân Pháp càn quét, khiến hàng ngàn binh lính xâm lược và quân tay sai phải bỏ mạng tại núi rừng Bắc Giang.

Không chỉ là một thiên tài về chiến thuật du kích, Hoàng Hoa Thám còn là một nhà chiến lược chính trị vô cùng mưu trí khi sử dụng sách lược hòa hoãn để bảo toàn và phát triển lực lượng. Nhận thấy sự chênh lệch quá lớn về tiềm lực quân sự, ông đã hai lần chủ động thương lượng và ký kết hiệp định hòa hoãn với chính quyền thực dân Pháp vào các năm 1894 và 1901. Trong những thời kỳ hòa hoãn này, Đề Thám đã khéo léo biến đồn Phồn Xương thành một trung tâm kinh tế - xã hội phát triển, tổ chức khai hoang, tích trữ lương thực, đạn dược và củng cố lực lượng vũ trang. Đặc biệt, ông đã mở rộng vòng tay đón tiếp, che chở và cung cấp tài chính cho nhiều nhà yêu nước vĩ đại thuộc xu hướng mới như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh. Đồn Phồn Xương dưới thời Đề Thám đã trở thành một gạch nối chiến lược quan trọng, kết nối phong trào yêu nước nông dân với phong trào cách mạng tư sản đầu thế kỷ XX.

Cuộc càn quét nghẹt thở của kẻ thù, sự hy sinh anh hùng và bản hùng ca bất tử

Sự tồn tại kiên cường của "sào huyệt Yên Thế" và uy tín ngày càng lan rộng của "Hùm xám" Hoàng Hoa Thám đã trở thành một cái gai nhọn trong mắt chính quyền thực dân Pháp. Năm 1909, sau khi phát hiện sự dính líu của nghĩa quân Yên Thế vào vụ đầu độc binh lính Pháp tại Hà Nội (vụ Hà Thành đầu độc), Toàn quyền Đông Dương đã quyết định tập trung lực lượng quy mô chưa từng có để xóa sổ hoàn toàn phong trào này. Thực dân Pháp huy động hàng ngàn quân chính quy, trang bị hỏa lực tối tân do các tướng lĩnh sừng sỏ nhất chỉ huy, kết hợp với mạng lưới mật thám dày đặc để mở cuộc càn quét toàn diện, siết chặt vòng vây chia cắt Yên Thế với các vùng phụ cận. Mối đe dọa từ quân thù đã biến vùng núi rừng Bắc Giang thành một chiến trường rực lửa nghẹt thở.

Trong suốt gần bốn năm từ năm 1909 đến năm 1913, Hoàng Hoa Thám cùng những nghĩa sĩ thân tín còn lại đã trải qua một giai đoạn chiến đấu vô cùng gian khổ, thiếu thốn lương thực, đạn dược đến mức kiệt quệ nhưng vẫn kiên cường bám trụ, di chuyển liên tục qua các vùng núi cao để đánh trả kẻ thù. Tháng 2 năm 1913, do sự chỉ điểm của kẻ phản bội bị Pháp mua chuộc, Đề Thám đã bị hãm hại bí mật tại một khu rừng thuộc vùng Yên Thế. Sự ra đi của ông đã đánh dấu kết thúc cho chặng đường gần 30 năm chiến đấu oanh liệt của cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Mặc dù bị dập tắt, nhưng hình ảnh "Hùm xám Yên Thế" Hoàng Hoa Thám tuẫn tiết vì nước đã khắc sâu vào tâm khảm nhân dân Việt Nam như một biểu tượng bất tử cho chí khí quật cường, tinh thần độc lập tự do và sức dẻo dai vô song của giai cấp nông dân Việt Nam trong lịch sử chống ngoại xâm.