Hoàng Hoa Thám – Người con ưu tú của quê hương Hưng Yên

Hoàng Hoa Thám – Người con ưu tú của quê hương Hưng Yên

Ở làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, vào năm 1845, một cậu bé tên Trương Văn Nghĩa ra đời trong một gia đình yêu nước và dũng cảm. Cha cậu, Trương Thận, từng chiêu tập nghĩa binh nổi dậy chống triều đình, nhưng bị truy nã nên phải đổi tên, đổi họ, trốn đi nơi khác. Câu chuyện về cha và những người nghĩa sĩ chống lại áp bức đã gieo trong lòng cậu bé mầm mống yêu nước, lòng căm thù giặc và khát vọng tự do.

Trương Văn Nghĩa lớn lên trong bối cảnh Bắc Kỳ rơi vào tay thực dân Pháp, người dân phải chịu cảnh cướp bóc, đàn áp và bóc lột. Từ khi còn trẻ, ông đã bộc lộ trí tuệ lanh lợi, ý chí kiên cường và tài thao lược thiên bẩm. Khi đất nước gặp nguy, ông không thể thờ ơ, mà gia nhập quân khởi nghĩa dưới sự chỉ huy của Đề Nẫm – một vị tướng tài ba. Dưới trướng Đề Nẫm, Trương Văn Nghĩa học hỏi cách dụng binh, nghệ thuật chiến lược, cách tổ chức quân đội và xây dựng căn cứ, tạo nền tảng cho sự nghiệp của riêng mình sau này.

Khi Đề Nẫm hy sinh, Trương Văn Nghĩa rút về Phồn Xương, vùng đất hiểm yếu giữa núi rừng Yên Thế. Tại đây, ông đổi họ thành Hoàng, lấy tên Thám, từ đó trở thành Hoàng Hoa Thám, hay còn gọi trìu mến là Đề Thám. Từ năm 1887 đến 1913, ông trở thành lãnh tụ tối cao của nghĩa quân Yên Thế, dẫn dắt một lực lượng mạnh mẽ, với địa bàn trải dài từ Bắc Giang, Thái Nguyên đến Hưng Hóa.

Hoàng Hoa Thám nổi tiếng là một chiến lược gia bậc thầy. Ông biết lợi dụng địa hình núi rừng hiểm trở, xây dựng căn cứ kiên cố và tổ chức quân lính tinh nhuệ. Nghĩa quân Yên Thế dưới sự lãnh đạo của ông không chỉ có những trận đánh du kích bất ngờ mà còn biết phòng thủ, tổ chức các đội trinh sát, nắm chắc thông tin về quân Pháp. Ông thu phục được nhiều tướng giỏi mưu lược, khiến quân Pháp phải lo sợ ngày đêm. Nhiều lần, giặc Pháp phối hợp với tay sai trong nước như Tổng đốc Lê Hoan để đàn áp hoặc dụ hàng, nhưng Hoàng Hoa Thám vẫn kiên quyết không khuất phục.

Có lần, quân Pháp và tay sai càn quét vùng Phồn Xương với số lượng áp đảo, bủa vây nghĩa quân. Đề Thám dùng mưu kế: giả vờ rút lui, đưa quân vào các hẻm núi hiểm trở, bố trí phục kích từ các đỉnh đồi. Khi giặc đi vào bẫy, nghĩa quân tấn công bất ngờ, hạ nhiều quân Pháp và buộc chúng phải rút lui trong hoảng loạn. Trận đánh ấy khiến quân Pháp kinh ngạc và đặt cho ông biệt danh “Hùm thiêng Yên Thế”.

Năm 1894, sau nhiều năm chiến đấu kiên cường, quân Pháp buộc phải điều đình giảng hòa, nhường cho Hoàng Hoa Thám 6 tổng gồm 22 làng ở Phồn Xương. Bên ngoài, ông giả vờ chấp nhận hòa hoãn, nhưng bên trong, ông lập đồn điền, củng cố căn cứ, liên hệ với các văn nhân yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Phạm Văn Ngôn, mở rộng địa bàn hoạt động và tiếp tục chiến đấu. Những năm sau đó, nghĩa quân Yên Thế liên tục gây tổn thất nặng nề cho quân Pháp.

Hoàng Hoa Thám không chỉ là người lãnh đạo tài ba, mà còn là người chồng, người cha mẫu mực. Vợ ông, bà Đặng Thị Nhu, là người phụ nữ dũng cảm và thông minh. Bà không chỉ giúp ông quản lý đồn điền mà còn trực tiếp tham gia chiến trận, dẫn quân, vận chuyển lương thực, tổ chức trinh sát. Dân gian còn truyền nhiều giai thoại về bà, kể rằng trong một trận phục kích, bà dẫn đội quân nhỏ, che chắn cho Hoàng Hoa Thám, khiến quân Pháp thất bại và phải bỏ chạy. Tình yêu thương, sự đồng lòng của đôi vợ chồng anh hùng làm nên sức mạnh tinh thần cho nghĩa quân Yên Thế.

Trong suốt cuộc đời chiến đấu, Hoàng Hoa Thám luôn nhắc nhở nghĩa quân: “Chúng ta đánh không chỉ vì đất, mà vì dân tộc, vì độc lập tự do. Hãy thề cùng nhau giữ trọn lời nguyện với tổ tiên và đồng bào.” Bài văn “Thề đánh giặc” của ông được lưu truyền và trở thành biểu tượng của lòng trung kiên:

"Hỡi người dự lễ hôm nay, cùng nhau ta nắm chặt tay thề nguyền. Thề kế tiếp trung hiền, tiên liệt, đem máu xương trừ diệt xâm lăng. Cùng nhau hô tiếng to vang, Việt Nam độc lập vững vàng muôn năm."

Những trận đánh của ông khiến quân Pháp nhiều lần phải đau đầu. Chúng dùng mọi thủ đoạn: cắt lương thực, tấn công đêm, dụ hàng nghĩa quân, thậm chí hứa ban thưởng và chức quyền cho tay sai. Nhưng Hoàng Hoa Thám luôn tỉnh táo, khéo léo dùng mưu kế để đối phó, vừa bảo toàn lực lượng, vừa mở rộng địa bàn, gây tổn thất nặng cho giặc. Ông còn tạo ra một hệ thống tình báo, liên lạc với các văn nhân và nghĩa sĩ khắp Bắc Kỳ, chia sẻ thông tin, tổ chức các đợt phản công chiến lược.

Tuy nhiên, sự phản bội cuối cùng đã kết thúc cuộc đời ông. Ngày 12 tháng 9 năm 1913, Hoàng Hoa Thám bị thuộc hạ của Lương Tam Kỳ ám sát. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương vô hạn. Phan Bội Châu từng tôn ông là Chân tướng quân – tướng quân chân chính – khẳng định tài năng và đức độ của ông. Người dân Yên Thế đau buồn, nhưng tinh thần chiến đấu của ông vẫn sống mãi.

Sau khi ông qua đời, gia đình ông cũng trải qua nhiều gian nan. Người con cuối cùng của ông, bà Hoàng Thị Thế, bị đưa sang Pháp từ khi còn nhỏ. Khi trở về nước, bà được an táng tại Phồn Xương – nơi cha bà từng dựng căn cứ, xây dựng vùng đất tự do. Ngày nay, tại đây vẫn còn dấu tích thành Phồn Xương, tượng đài và nhà lưu niệm về Đề Thám, nhắc nhở hậu thế về một thời kỳ hào hùng.

Để tưởng nhớ và tôn vinh Hoàng Hoa Thám, cuối năm 2017, UBND tỉnh Hưng Yên đã khởi công trùng tu đền thờ ông tại xã Dị Chế. Công trình rộng hơn 3.000 m², gồm nhà thờ hình chữ đinh 5 gian tiền tế và hậu cung, cùng nghi môn 3 cổng đồ sộ, với tổng kinh phí 9,9 tỷ đồng. Sau khi hoàn thành, đền thờ không chỉ là nơi lưu giữ giá trị văn hóa, lịch sử mà còn là điểm giáo dục truyền thống yêu nước, niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Tên tuổi Hoàng Hoa Thám đã đi vào lịch sử và vào lòng người dân Việt Nam. Ông không chỉ là vị tướng tài ba, mà còn là biểu tượng của tinh thần bất khuất, lòng trung kiên và sự hy sinh trọn đời vì độc lập tự do của dân tộc. Những câu chuyện về ông, về vợ chồng ông, về nghĩa quân Yên Thế, mãi mãi là những bài học sống động về lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí quật cường trước mọi khó khăn.

Hoàng Hoa Thám – Hùm thiêng Yên Thế – mãi là niềm tự hào của quê hương Hưng Yên và của cả dân tộc Việt Nam. Những trang sử về ông, những trận đánh, những lời thề trung kiên vẫn vang vọng, nhắc nhở mỗi người con Việt Nam về tinh thần quật cường, bất khuất và khát vọng độc lập tự do.