HOÀNG HOA THÁM VÀ CHUYỆN KỂ DÂN GIAN

Theo nhiều truyện kể dân gian, ngay từ nhỏ, Đề Thám đã bộ lộ những phẩm chất đặc biệt và là một hình ảnh toàn thiện: một mình cậu có thể đủ sức can ngăn hai con trâu đực húc nhau, thường rủ bạn đi bẫy hổ về nuôi, một mình có thể địch với mười đứa trẻ cùng lứa tuổi,…[7, tr.31]. Thắm ham mê đẽo gọt báng súng và trò chơi đánh trận giả, thường rủ đám trẻ chăn trâu làng Trũng, làng Chè, làng Am,… chơi cùng nhau. Thắm vừa có khả năng bài binh bố trận vừa thông minh, mưu trí, khi thì bày cách cho bọn trẻ giã ớt trộn vào cát cho vào ống nứa [7, tr.35], khi thì biết dùng tổ ong, tổ kiến, sử dụng mỏm đá, cây rừng [12, tr.7]… làm vũ khí chiến đấu. Không chỉ thế, Thắm còn là cậu bé giàu tình nghĩa, hay giúp đỡ bênh vực kẻ yếu, tính tính khảng khái, rộng lượng, đánh bắt được con gì hay trộm được gà vịt của nhà giàu Thắm đều rủ đám trẻ chăn trâu cùng lên rừng nướng ăn. Tuy là đứa trẻ ngụ cư, đi làm thuê nhưng cậu bé Thắm vẫn được lũ trẻ trong làng và các làng xung quanh yêu mến, kính nể và tôn là “Vua mục đồng” [7, tr.31].

Khi trở thành thủ lĩnh nghĩa quân, những phẩm chất đặc biệt của cậu bé Thắm, nay là Đề Thám càng được dân gian tô đậm. Những truyện kể về cuộc chạm chán giữa Đề Thám và phó đội Liên (tay sai của thực dân Pháp) đã cho biết thêm vị thủ lĩnh là một người bản lĩnh, dứt khoát, có tài bắn súng giỏi, chỉ bằng một phát bắn từ góc khuất trong lùm cây đã có thể giết chết phó đội Liên đang cưỡi ngựa di chuyển trên đường; hay chuyện giữa Đề Thám và Bút-sê (viên quan Pháp ở Nhã Nam) thì ca ngợi Đề Thám còn có khả năng ứng đối linh hoạt, đanh thép với kẻ thù bằng thơ [8, tr.586-588]. Dân gian cũng lưu truyền câu chuyện ông dùng mưu trí cho nghĩa quân bí mật bỏ độc vào rượu để phá âm mưu ăn cướp của giặc Cờ đen [7, tr.35], hay hàng chục truyền ngôn kì thú về việc ông dùng chiến thuật “gậy ông đập lưng ông”, “giả chết” để đối phó với âm mưu ám sát thủ lĩnh của cha nuôi Bá Phức và Lê Hoan [8, tr.300]. Giống như trong vè lịch sử, truyện kể cũng có đầy rẫy những mẩu chuyện nói lên tình cảm khăng khít giữa thủ lĩnh và dân làng. Họ truyền rằng: đến ngày làm mùa, cụ Hoàng đi thăm hỏi đám thợ từng làng. Gặp già hỏi già, gặp trẻ hỏi trẻ. Những đứa trẻ con của nghĩa quân quanh đồn, đối với cụ Hoàng đều như con cháu trong nhà. Lên làm giúp cụ Hoàng, bà con ngày làm đêm nghỉ, quây quần làm hàng xáo, hát ví, hát đúm đến sang canh, ăn uống thoải mái… Với bà con lân cận thiếu trâu bò, cụ Hoàng cho mượn, thiếu thóc gạo, cụ Hoàng cho vay, bao giờ có thì trả. Cụ Hoàng lại mượn thợ dựng đình lập chùa làm cả nhà thờ đạo cho dân bốn tổng [8, tr.374]. Tác giả Nguyễn Đình Bưu còn ghi chép được từ dân gian thuyết rằng: Cụ Hoàng còn tổ chức các hội chay tưởng niệm các thủ lĩnh nghĩa quân và các vong hồn tử sĩ. Ngày mười hai tháng Giêng hàng năm, đồn Phồn Xương tưng bừng trong những ngày hội thi làm cỗ, làm các loại bánh, thi đấu vật, thi võ, thi bắn,…Người khắp nơi về dự hội rất đông, không kể thành phần dân tộc. Cụ Hoàng còn cho đón cả gánh hát tuồng, hát chèo miền xuôi về dự hội. Cụ thích xem tuồng, diễn tích những anh hùng, những người yêu nước, yêu chính nghĩa. Tương truyền cụ Hoàng khi xem đến cảnh Hồ Xanh đánh mộc trong vở Hồ Xanh, Bảo Nghĩa thì rất vui thích, sẵn tráp tiền bên cạnh đổ thưởng tất cả [8, tr.375].

Có thể nói, trong con mắt và niềm tin của dân gian, những phẩm chất đặc biệt và sức mạnh phi thường tự thân của Đề Thám (như có sức vóc hơn người, có bản lĩnh, mưu trí, tài năng quân sự, hiệp nghĩa, gắn bó và hết lòng vì nhân dân, chiến đấu bảo vệ lẽ phải,…) đã có trong người anh hùng ngay từ khi còn nhỏ, được nuôi dưỡng và phát huy mạnh mẽ khi ông trở thành thủ lĩnh nghĩa quân. Ở đây, thủ lĩnh Đề Thám được hiện lên qua lăng kính cảm xúc của người kể chuyện theo hướng lựa chọn điều thiêng liêng, điều tốt đẹp và gắn với những vấn đề liên quan đến cộng đồng một cách vừa “hồn nhiên” vừa đầy chủ ý. Điều này được bộc lộ rõ hơn trong truyện kể về “Viên ngọc rết và chiếc khăn đội đầu”, khi các tác giả dân gian sử dụng yếu tố thần kì để miêu tả, xây dựng hình ảnh một thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám bất tử.