Hoàng Hoa Thám và Khởi nghĩa Yên Thế: "Hùm xám Yên Thế" chống thực dân Pháp

Trong phong trào giải phóng dân tộc cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, Hoàng Hoa Thám (Đề Thám) là một trong những thủ lĩnh kiệt xuất nhất. Ông đã chèo lái cuộc Khởi nghĩa Yên Thế kéo dài suốt gần 30 năm (1884 – 1913), ghi dấu ấn là cuộc nông dân tự vệ chống Pháp bền bỉ và oanh liệt nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại.

Hoàng Hoa Thám tên thật là Trương Văn Thám (1858 – 1913), sinh ra tại Tiên Lữ, Hưng Yên, sau chuyển lên sinh sống tại vùng núi Yên Thế (Bắc Giang). Sinh ra trong cảnh đất nước rơi vào tay thực dân Pháp, ông sớm tham gia các toán quân tự vệ của Lương Văn Nắm (Đề Nắm). Sau khi Đề Nắm qua đời vào năm 1892, Hoàng Hoa Thám trở thành thủ lĩnh tối cao, trực tiếp lãnh đạo phong trào kháng chiến tại đại ngàn Yên Thế.

Hoàng Hoa Thám là một thiên tài quân sự dân gian. Ông biết tận dụng triệt để địa hình rừng núi hiểm trở của Bắc Giang để tổ chức lối đánh du kích linh hoạt: ẩn nấp trong các đồn lũy kiên cố, mai phục bất ngờ và chủ động rút lui an toàn. Lối đánh này khiến quân Pháp chịu tổn thất nặng nề, buộc giới chức cầm quyền Pháp phải hai lần ký hòa hoãn vào các năm 1894 và 1897, nhượng lại quyền kiểm soát 4 tổng thuộc Yên Thế cho nghĩa quân.

Trong thời gian hòa hoãn, Đề Thám tích cực khai khẩn đồn điền Phồn Xương, tích trữ lương thảo, luyện tập binh sĩ và trở thành chỗ dựa tin cậy cho các chí sĩ yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh. Đồn điền của ông được xem như một "căn cứ cách mạng" che chở cho biết bao sĩ phu duy tân thời bấy giờ.

Đến năm 1909, sau sự kiện vỗ tập Hà Thành (1908) có sự hỗ trợ của nghĩa quân, thực dân Pháp tập trung hàng ngàn quân chính quy cùng vũ khí hiện đại mở chiến dịch càn quét tổng lực hòng tiêu diệt Yên Thế. Dù lực lượng suy giảm nặng nề, Đề Thám vẫn kiên cường bám trụ, di chuyển liên tục qua các vùng Thái Nguyên, Vĩnh Yên để tổ chức đánh trả. Tháng 2 năm 1913, ông bị kẻ phản bội sát hại tại vùng rừng Yên Thế, kết thúc gần 30 năm kháng chiến anh dũng.

Dù không đi đến thắng lợi cuối cùng do sự lệch lạc về lực lượng, cuộc khởi nghĩa Yên Thế và tên tuổi "Hùm xám Yên Thế" Hoàng Hoa Thám vẫn là biểu tượng bất diệt về chí khí quật cường, tinh thần độc lập tự cường của nông dân Việt Nam.