HOÀNG KẾ VIÊM (1820–1909) – VỊ DANH TƯỚNG QUẢNG BÌNH VÀ HAI TRẬN CẦU GIẤY LỪNG LẪY

Từ quê hương Quảng Bình bước vào chốn quan trường

Hoàng Kế Viêm tên thật là Hoàng Tá Viêm, tự Nhật Trường, hiệu Tùng An, sinh năm Canh Thìn 1820 tại làng Văn La, tổng Văn Đại, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc vùng đất Lương Ninh. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống văn võ, ông sớm được học hành và bước vào con đường làm quan khi còn khá trẻ.

Cuộc đời làm quan của Hoàng Kế Viêm trải qua nhiều chức vụ tại nhiều địa phương. Từ Án sát Ninh Bình, Bố chính Thanh Hóa, Bố chính kiêm Tuần phủ Hưng Yên đến Tổng đốc An Tĩnh, ông dần trở thành một đại thần có nhiều kinh nghiệm cả về quản lý hành chính lẫn quân sự.

Nhưng lịch sử nhớ đến Hoàng Kế Viêm nhiều hơn cả không phải bởi phẩm hàm hay chức tước, mà bởi những năm tháng ông cầm quân giữa lúc đất nước đứng trước hiểm họa ngoại xâm.

Vị tướng trấn giữ miền Bắc

Những năm cuối thập niên 1860, đầu thập niên 1870, vùng biên giới phía Bắc nước ta liên tục bất ổn. Các toán quân từ bên kia biên giới tràn sang cướp phá, trong khi nguy cơ thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ ngày càng rõ rệt.

Năm 1870, triều đình giao Hoàng Kế Viêm giữ chức Lạng – Bình – Ninh – Thái Thống đốc Quân vụ đại thần, đảm trách việc quân sự trên một địa bàn rộng lớn ở phía Bắc. Trong quá trình dẹp loạn, ông đã biết tập hợp và sử dụng các lực lượng khác nhau, trong đó đáng chú ý là lực lượng Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc.

Chính sự kết hợp này về sau trở thành một trong những lực lượng quan trọng chống lại quân Pháp tại Bắc Kỳ.

Ở Hoàng Kế Viêm có một điểm đáng chú ý: ông không đơn thuần là một võ tướng chỉ biết dựa vào sức mạnh quân sự. Trải qua nhiều năm nơi biên viễn, ông thể hiện khả năng tổ chức lực lượng, nắm địa bàn và vận dụng linh hoạt các lực lượng tại chỗ. Đó cũng là cơ sở để ông tạo nên những chiến công nổi bật nhất trong cuộc đời mình.

Cầu Giấy năm 1873 – đòn đau đầu tiên đối với quân Pháp

Ngày 20/11/1873, quân Pháp do Francis Garnier chỉ huy đánh chiếm thành Hà Nội, sau đó tiếp tục mở rộng đánh chiếm nhiều tỉnh ở Bắc Kỳ.

Nhưng việc chiếm được thành không đồng nghĩa với việc khuất phục được sự kháng cự của quân và dân ta.

Ngày 21/12/1873, tại khu vực Cầu Giấy, lực lượng chống Pháp dưới sự chỉ huy của Hoàng Kế Viêm, phối hợp với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc, tổ chức phục kích quân Pháp. Garnier bị tiêu diệt trong trận đánh.

Chiến thắng Cầu Giấy lần thứ nhất có ý nghĩa đặc biệt. Một đội quân viễn chinh với vũ khí hiện đại đã phải chịu thất bại ngay tại cửa ngõ Hà Nội.

Quan trọng hơn, chiến thắng ấy chứng minh một điều: quân Pháp không phải là lực lượng không thể đánh bại.

Mười năm sau, Cầu Giấy lại trở thành nỗi ám ảnh của quân xâm lược

Năm 1882, thực dân Pháp một lần nữa đánh chiếm Hà Nội, lần này dưới sự chỉ huy của Henri Rivière.

Hoàng Kế Viêm tiếp tục đứng trong hàng ngũ những người chủ trương chống Pháp.

Tháng 3/1883, ông tổ chức lực lượng tiến công các vị trí của quân Pháp ở Hà Nội và khu vực lân cận. Trước sức ép ngày càng lớn của quân ta, Rivière quyết định đưa quân ra ngoài thành để tìm diệt lực lượng đối phương.

Rạng sáng ngày 19/5/1883, Rivière chỉ huy khoảng 500 quân tiến về phía phủ Hoài Đức. Khi đến khu vực Cầu Giấy, quân Pháp lọt vào trận địa phục kích. Các cánh quân của ta đồng loạt tiến công, đội hình quân Pháp nhanh chóng rối loạn. Rivière tử trận.

Mười năm sau thất bại của Garnier, Cầu Giấy một lần nữa chứng kiến một chỉ huy cao cấp của quân viễn chinh Pháp bị tiêu diệt.

Hai trận Cầu Giấy năm 1873 và 1883 vì thế trở thành những dấu mốc đặc biệt trong lịch sử chống Pháp cuối thế kỷ XIX và gắn liền với tên tuổi Hoàng Kế Viêm.

Một đại thần mà người Pháp phải dè chừng

Điều đáng quý ở Hoàng Kế Viêm là trong hoàn cảnh triều đình nhà Nguyễn ngày càng lún sâu vào con đường nhân nhượng, ông vẫn là một trong những đại thần có tinh thần chống Pháp mạnh mẽ.

Uy tín của ông lớn đến mức chính người Pháp từng tìm cách sử dụng ảnh hưởng của ông để tác động đến các lực lượng kháng chiến. Một số nghiên cứu về Hoàng Kế Viêm cho thấy thực dân Pháp nhận thức rất rõ vị trí, uy tín của vị Thống đốc Quân vụ đại thần từng đứng đầu lực lượng chủ chiến ở Bắc Kỳ.

Đây cũng là giai đoạn phức tạp nhất trong cuộc đời ông. Sau biến cố kinh thành Huế năm 1885 và sự phát triển của phong trào Cần Vương, Hoàng Kế Viêm rơi vào hoàn cảnh đầy mâu thuẫn giữa mệnh lệnh triều đình, sức ép của người Pháp và tình cảm dành cho những lực lượng chống ngoại xâm. Vì vậy, khi đánh giá giai đoạn cuối sự nghiệp của ông cần đặt trong toàn bộ bối cảnh lịch sử đương thời, thay vì chỉ nhìn vào một sự kiện riêng lẻ.

Sau nhiều năm làm quan và cầm quân, ông trở về quê hương. Năm 1909, Hoàng Kế Viêm qua đời, hưởng thọ 89 tuổi. Vua Duy Tân ban tên thụy cho ông là Văn Nghi. Ngoài sự nghiệp chính trị, quân sự, ông còn để lại nhiều trước tác về văn chương, lịch sử và gia huấn.

Người con của quê hương và khí phách của một thời đại

Gần một thế kỷ cuộc đời Hoàng Kế Viêm đi qua đúng vào một trong những giai đoạn nhiều biến động nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.

Ông sinh ra khi đất nước còn độc lập, trưởng thành dưới triều Nguyễn, rồi chứng kiến từng phần lãnh thổ rơi vào tay thực dân Pháp. Từ một vị quan văn, ông trở thành tướng lĩnh nơi biên cương; từ nhiệm vụ dẹp loạn, giữ yên bờ cõi, ông bước vào cuộc chiến chống một đội quân xâm lược có ưu thế vượt trội về vũ khí và phương tiện chiến tranh.

Trong hành trình ấy, Cầu Giấy đã trở thành nơi tên tuổi Hoàng Kế Viêm được ghi dấu đậm nét nhất.

Hai lần quân Pháp mở rộng đánh chiếm Bắc Kỳ, hai lần những viên chỉ huy nổi tiếng của họ là Garnier và Rivière phải bỏ mạng tại Cầu Giấy. Những chiến thắng ấy không thể đảo ngược hoàn toàn cục diện lịch sử, nhưng đã chứng minh sức mạnh của tinh thần kháng chiến và ý chí không chịu khuất phục của người Việt Nam.

Với quê hương Quảng Bình, Hoàng Kế Viêm là một trong những danh nhân tiêu biểu mà mảnh đất này đã sinh ra và trao cho lịch sử dân tộc.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày ông mất, những trận chiến năm xưa chỉ còn lại trong sử sách. Nhưng cuộc đời của Hoàng Kế Viêm vẫn gợi nhắc thế hệ hôm nay về bản lĩnh của người đứng trước vận mệnh đất nước: khi Tổ quốc bị đe dọa, danh vị lớn nhất không nằm ở phẩm hàm hay chức tước, mà nằm ở việc mình đã lựa chọn đứng về phía nào và đã làm gì cho non sông.