Hoàng Kế Viêm - danh tướng yêu nước, thương dân

“Hoàng Tá Viêm là một kẻ thù không thể tiêu diệt và không thể chế ngự; là một trong những kẻ thù quyết tử nhất của chúng ta...”-đó là lời nhận xét của trú sứ Pháp ở Trung Kỳ về tướng quân Hoàng Kế Viêm trong báo cáo gửi toàn quyền Đông Dương.

Hoàng Kế Viêm (tên thật là Hoàng Tá Viêm), tự Nhật Trường, hiệu Tùng An, sinh ngày 21 tháng Bảy năm Canh Thìn (1820) tại làng Văn La, tổng Văn Đại, phủ Quảng Ninh (nay thuộc xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình). Sinh ra trong một gia đình quan lại có truyền thống cả văn lẫn võ nên Hoàng Kế Viêm sớm có điều kiện để học hành thành tài hơn nhiều trang lứa. Năm 1843, mới 23 tuổi, sau khi thi đỗ cử nhân, ông được bổ nhiệm chức Tư vụ, hàm Quang lộc tự khanh và được vua Minh Mạng thương quý gả người con gái thứ năm cho làm vợ. Phò giúp qua 3 đời vua, Hoàng Kế Viêm đã có nhiều đóng góp to lớn trong công cuộc chống giặc ngoại xâm và trị nước, an dân. Năm 1846, ông được vua Thiệu Trị bổ làm quan Lang trung Bộ Lại. Năm 1852, dưới thời Tự Đức, Hoàng Kế Viêm được sung chức Án sát tỉnh Ninh Bình; Bố chính tỉnh Thanh Hóa (1854); Bố chính kiêm Tuần phủ Hưng Yên (1859) rồi Tổng đốc An Tĩnh (1863)...

Vào những năm 60 của thế kỷ 19, dư đảng Thái bình Thiên quốc tràn sang cướp bóc, quấy phá vùng biên giới phía Bắc nước ta. Sau sự kiện Tổng đốc Quân vụ Bắc Kỳ là Đoàn Thọ bị giết, năm 1870, triều đình Huế cử Hoàng Kế Viêm ra làm Lạng-Bình-Ninh-Thái Thống đốc Quân vụ đại thần để cùng lực lượng của Tán lương Tôn Thất Thuyết trừng trị đám giặc phản loạn, ổn định tình hình tại vùng biên cương phía Bắc.

Chỉ sau mấy tháng trên cương vị mới ở vùng đất lạ, cùng với việc truy quét lũ giặc, giữ yên trị an, Hoàng Kế Viêm còn hết sức chăm lo đến đời sống của dân trong vùng; đốc thúc xây dựng thủy lợi, mở mang nông nghiệp, phát triển sản xuất. Gặp lúc thiên tai, mất mùa, ông đã xin với triều đình kịp thời cứu đói cho dân. Đặc biệt, bằng kế sách “dĩ di-công di” (dùng phỉ diệt phỉ), Hoàng Kế Viêm đã thu phục được chủ tướng Lưu Vĩnh Phúc cùng đội quân Cờ Đen; sau đó dùng chính đội quân này đánh tan các đội quân Cờ Vàng và Cờ Trắng; rồi phối hợp đánh quân Pháp. Nhờ công lao này mà Hoàng Kế Viêm được phong Đại học sĩ, Tổng đốc Tam Tuyên và được sung làm Tiết chế Quân vụ miền Bắc. Năm Canh Thìn (1880), ông được phong Tĩnh biên sứ kiêm luôn cả hai đạo Lạng Giang và Đoan Hùng. “Dĩ di-công di” là một trong những kế sách giữ nước hay được Hoàng Kế Viêm áp dụng thành công trong bối cảnh nước ta lúc bấy giờ đang đứng trước họa ngoại xâm và đang bị các đội quân thổ phỉ đến từ phương Bắc kéo vào phá phách, hoành hành. Oái oăm thay, kế sách này đã khơi mào cho một chuỗi lời gièm pha, dị nghị; thậm chí cả nghi hoặc phát ra từ một số quyền thần triều Nguyễn trút lên đầu Hoàng Kế Viêm những năm sau đó.