HOÀNG LỘC – NGƯỜI LÍNH CẦM BÚT VÀ TIẾNG NẤC “VIẾNG BẠN"

rong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khi những người lính Vệ quốc quân còn khoác trên mình áo nâu, áo trấn thủ, hành quân qua những con đường rừng núi đầy gian khổ, có một người chiến sĩ không chỉ cầm súng mà còn mang theo một cây bút. Đó là Hoàng Lộc – nhà thơ, nhà báo trẻ đã dành những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời để sống giữa chiến trường, viết về người lính và rồi nằm lại khi tuổi đời còn chưa đầy 30.

Hoàng Lộc sinh năm 1922, mất năm 1949. Cuộc đời chiến đấu và cầm bút của ông chỉ kéo dài chưa đầy ba năm, nhưng những gì ông để lại đã trở thành một phần đáng nhớ của văn học kháng chiến, đặc biệt là những trang viết về Bộ đội Cụ Hồ trong những ngày đầu của cuộc chiến tranh vệ quốc.

Ngay sau khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, Hoàng Lộc gia nhập quân đội. Ông lần lượt làm công tác chuyên môn tại báo Xông pha của Khu XII, Báo Bắc Sơn và Báo Vệ Quốc quân Trung ương. Không đứng ngoài cuộc chiến để quan sát, ông thực sự sống cuộc đời của một người lính. Chiếc ba lô, chiếc máy ảnh cũ kỹ và cây bút trở thành những người bạn đồng hành của ông trên những nẻo đường kháng chiến.

Thu - đông năm 1947, Hoàng Lộc theo các đơn vị bộ đội chiến đấu trên Mặt trận Đường số 4. Đây là một trong những chiến trường ác liệt của cuộc kháng chiến chống Pháp. Ông có mặt bên những người lính trong các trận đánh đèo Bông Lau, Bản Chu, Bản Nghịu..., tận mắt chứng kiến tiếng súng, những cuộc xung phong và cả những người đồng đội ngã xuống.

Nhưng Hoàng Lộc không chỉ ghi lại chiến tranh bằng tiếng súng. Điều ông quan tâm hơn cả là con người ở giữa chiến tranh.

Qua ngòi bút của ông, những người lính Vệ quốc quân hiện lên bình dị, gần gũi mà kiên cường. Đó là những chàng “vệ túm”, những người lính “áo nâu”, những chiến sĩ xuất thân từ nhân dân, cùng nhau chịu đói, chịu rét, hành quân qua những con đường gian khổ và chiến đấu vì một mục tiêu chung. Với đồng bào các dân tộc ở Cao Bằng, Lạng Sơn, họ là “Bộ đội Ông Cụ”, “Bộ đội Ông Ké” – những cách gọi mộc mạc nhưng chứa đựng tình cảm sâu sắc dành cho người lính cách mạng.

Những gì chứng kiến trên chiến trường đã trở thành chất liệu cho tập phóng sự “Chặt gọng kìm Đường số 4”. Tác phẩm không chỉ tái hiện những trận đánh mà còn dựng lên chân dung người chiến sĩ trong những năm đầu kháng chiến. Hoàng Lộc viết bằng thứ ngôn ngữ giản dị, linh hoạt, gần với lời ăn tiếng nói của người lính và quần chúng. Vì thế, những trang viết của ông mang theo hơi thở rất thật của chiến trường.

Nhưng có lẽ, khi nhắc đến Hoàng Lộc, người ta nhớ nhất đến “Viếng bạn” – bài thơ viết về tình đồng đội, được xem là một trong những bài thơ tiêu biểu về người lính trong văn học kháng chiến chống Pháp.

Bài thơ bắt đầu từ một cuộc chia tay đau đớn: một người lính trở về sau trận đánh, còn người bạn của mình đã nằm lại. Không có những lời lẽ cầu kỳ, không có những hình ảnh quá lớn lao, Hoàng Lộc chỉ kể lại sự mất mát bằng những câu thơ giản dị. Chính sự giản dị ấy lại khiến nỗi đau trở nên thấm sâu.

“Hôm qua còn theo anh

Đi ra đường quốc lộ...”

Chỉ một chữ “hôm qua” đã kéo cả một khoảng thời gian rất gần về trước mắt. Hôm qua người đồng đội còn cùng mình hành quân, hôm nay đã nằm lại giữa chiến trường. Sự sống và cái chết chỉ cách nhau một trận đánh.

Đặc biệt, câu thơ:

“Ở đây không gỗ ván

Vùi anh trong tấm chăn”

đã trở thành một trong những hình ảnh ám ảnh nhất của bài thơ. Giữa chiến trường khắc nghiệt, người lính hy sinh không có một cỗ quan tài, không có một lễ tang đầy đủ. Đồng đội chỉ có thể vùi anh trong tấm chăn. Nhưng chính trong sự thiếu thốn đến tận cùng ấy lại hiện lên tình đồng chí, đồng đội sâu nặng: người sống cố gắng dành cho người đã khuất sự tiễn đưa tử tế nhất mà họ có thể.

“Viếng bạn” không chỉ là lời khóc thương một người lính. Đó còn là tiếng nấc của cả một thế hệ thanh niên đã bước vào cuộc kháng chiến với tâm thế sẵn sàng hy sinh. Bài thơ khiến người đọc nhận ra rằng phía sau mỗi chiến thắng là những con người bằng xương bằng thịt, là những người bạn đã nằm xuống để những người còn sống tiếp tục bước đi.

Nhà thơ Xuân Diệu từng kể rằng ban đầu ông chưa cảm nhận được hết cái hay của “Viếng bạn”. Nhưng sau khi được Tố Hữu phân tích, ông dần nhận ra vẻ đẹp của bài thơ – một thứ thơ trong sáng, giản dị và tha thiết với một tình cảm mới: tình đồng đội cách mạng. Sau đó, khi biết tác giả là Hoàng Lộc, Xuân Diệu càng trân trọng hơn người thi sĩ trẻ đã viết nên những câu thơ ấy từ chính cuộc đời chiến đấu của mình.

“Viếng bạn” xuất hiện lần đầu trên Báo Văn nghệ vào đầu năm 1950 và sau đó được in lại nhiều lần trong các tuyển tập thơ, sách giáo khoa và các ấn phẩm trong, ngoài nước. Qua thời gian, bài thơ vẫn giữ nguyên sức lay động bởi nó không nói về chiến tranh bằng những điều xa xôi mà nói về chiến tranh từ một nỗi đau rất con người: mất đi một người bạn, một người đồng đội.

Hoàng Lộc không chỉ viết về người lính. Ông chính là một người lính.

Trong những năm tháng ở Mặt trận Đường số 4, ông mang ba lô theo các đơn vị chiến đấu, ghi chép từng trận đánh, từng câu chuyện, từng con người. Ông nhìn thấy tiếng súng nhưng cũng nhìn thấy những bàn tay đồng đội; nhìn thấy những trận chiến khốc liệt nhưng cũng nhìn thấy tình người giữa những ngày gian khổ. Vì thế, những trang viết của Hoàng Lộc có một sức thuyết phục đặc biệt: ông viết từ bên trong cuộc chiến.

Đáng tiếc, cuộc đời của người chiến sĩ cầm bút ấy quá ngắn ngủi. Năm 1949, khi mới chưa đầy 30 tuổi, Hoàng Lộc qua đời vì bệnh lao phổi. Một người thanh niên thư sinh, một nhà thơ đa cảm, một người lính Vệ quốc quân và một phóng viên chiến trường đã khép lại cuộc đời mình sau chưa đầy ba năm gắn bó với kháng chiến.

Nhưng cái chết không thể khiến tên tuổi ông biến mất.

Hơn bảy thập kỷ trôi qua, tiếng súng của Mặt trận Đường số 4 đã lùi xa. Những người lính năm nào giờ chỉ còn lại trong ký ức, trong những trang sử và những bức ảnh cũ. Thế nhưng tiếng nấc trong “Viếng bạn” vẫn còn ở đó. Nó nhắc người đọc hôm nay rằng chiến tranh không chỉ được viết bằng những chiến thắng, những chiến dịch hay những con số; chiến tranh còn được viết bằng tuổi trẻ, bằng tình đồng đội và bằng sự hy sinh của những con người rất đỗi bình thường.

Hoàng Lộc đã sống một cuộc đời ngắn ngủi nhưng trọn vẹn với lý tưởng của mình. Ông cầm bút vì người lính, sống cùng người lính và viết cho người lính. Những gì ông để lại không quá đồ sộ, nhưng mỗi trang viết đều mang dấu vết của một thời đại mà cả một thế hệ đã đem tuổi xuân đặt giữa khói lửa.

Có lẽ vì thế, khi đọc lại “Viếng bạn”, chúng ta không chỉ nhớ đến một người lính đã nằm xuống. Chúng ta còn nhớ đến chính Hoàng Lộc – người đã dùng những năm tháng cuối cùng của đời mình để ghi lại hình bóng những người đồng đội.

Một người lính cầm súng có thể góp phần làm nên chiến thắng trên chiến trường. Một người lính cầm bút có thể giữ lại ký ức về những người đã hy sinh.

Hoàng Lộc đã làm được cả hai.

Và trong dòng chảy của văn học thời hoa lửa, tiếng thơ của ông vẫn còn ngân lên như một lời tiễn biệt giản dị mà đau đáu dành cho những người đồng đội đã không thể trở về.