HOÀNG MINH CHÂU – NGƯỜI CỘNG SẢN KIÊN CƯỜNG GIỮA CƠN DÔNG LỊCH SỬ

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám làm rung chuyển cả đất nước, tại Biên Hòa có một người chiến sĩ đứng giữa quảng trường Sông Phố, thay mặt chính quyền cách mạng nói với hàng nghìn đồng bào: “Từ nay chính quyền cách mạng của Việt Minh là của nhân dân…”. Người ấy là Hoàng Minh Châu – Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa, sau đó trở thành Chủ tịch Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Biên Hòa. Nhưng phía sau khoảnh khắc lịch sử ấy là cả một cuộc đời hoạt động cách mạng đầy gian nan, tù đày và những lần đối mặt với hiểm nguy.

Hoàng Minh Châu sinh năm 1912 tại làng An Trường, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh, tên thật là Nguyễn Thành Vĩ, trong một gia đình khá giả. Thuở nhỏ, ông được gia đình chăm lo cho ăn học chu đáo. Năm 1930, khi mới 18 tuổi, Nguyễn Thành Vĩ thi đậu bằng diplome và được mời làm Đốc học. Thế nhưng ông thẳng thắn từ chối vì không muốn làm việc cho chính quyền thực dân. Chính lựa chọn ấy đã mở ra một con đường hoàn toàn khác: con đường của người thanh niên tìm đến cách mạng.

Những năm 1930, Hoàng Minh Châu được phân công về hoạt động tại Biên Hòa, khi vùng đất này vẫn còn nhiều rừng và phong trào công nhân mới bước đầu hình thành. Ông xin vào làm thợ tại Nhà máy Cơ khí Trường Tiền thuộc Ty Kiều lộ Biên Hòa, từ đó gây dựng cơ sở cách mạng trong công nhân và tìm cách liên lạc với những người cộng sản hoạt động bí mật. Ông cùng đồng chí thành lập Chi bộ Bình Phước – Tân Triều và trở thành Bí thư chi bộ. Đây là một trong những hạt nhân quan trọng góp phần đặt nền móng cho tổ chức Đảng ở Biên Hòa sau này.

Không chỉ hoạt động trong công nhân, Hoàng Minh Châu còn đặc biệt chú trọng đến thanh niên, học sinh. Chi bộ do ông lãnh đạo bí mật thành lập “Liên đoàn Học sinh” tại Trường tiểu học Bình Hòa, thu hút hàng chục học sinh tham gia. Từ phong trào ấy, nhiều người trẻ được giác ngộ và sau này trở thành những cán bộ cách mạng. Đến năm 1945, dù tuổi đời mới 34 nhưng Hoàng Minh Châu đã có khoảng 15 năm tuổi Đảng. Khi thời cơ Tổng khởi nghĩa xuất hiện, ông được tin tưởng giao trọng trách lãnh đạo cuộc khởi nghĩa ở Biên Hòa.

Sau ngày chính quyền về tay nhân dân, Hoàng Minh Châu cùng chính quyền cách mạng thực hiện nhiều chủ trương nhằm đem lại quyền lợi cho người lao động và nông dân: tịch thu các cơ sở của tư bản thực dân, chia lại ruộng đất, bãi bỏ thuế thân và giảm thuế, giảm tô. Nhưng nền độc lập non trẻ nhanh chóng phải đối mặt với cuộc tái chiếm của thực dân Pháp. Hoàng Minh Châu được bầu làm Phó Bí thư Tỉnh ủy Biên Hòa lâm thời, trực tiếp lãnh đạo nhân dân bước vào kháng chiến. Ngày 6-1-1946, ông cùng Phạm Văn Búng và Điểu Xiểng được nhân dân Biên Hòa bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Con đường từ chiến trường ra Quốc hội rồi trở lại chiến trường của ông đầy hiểm nguy. Sau khi kết thúc kỳ họp Quốc hội đầu tiên, Hoàng Minh Châu lập tức trở về Nam Bộ. Khi đến Sài Gòn, ông ghé nhà người thân ở Tân Định thì bất ngờ bị mật thám Pháp bắt giữ. Tại bót Catinat, ông bị đánh đập, tra tấn dã man. Trùm mật thám Bazin còn nhận ra ông chính là Nguyễn Thành Vĩ, người từng hoạt động ở Càng Long, rồi chất vấn về việc tịch thu tài sản của các địa chủ, chủ đồn điền, chủ nhà máy tại Biên Hòa.

Nhưng trước những lời đe dọa, Hoàng Minh Châu vẫn không khuất phục. Ông khẳng định những tài sản ấy có được từ sự bóc lột nhân dân và việc cách mạng tịch thu là để trả lại cho nhân dân. Ông cũng đường hoàng khẳng định mình là một nghị sĩ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, một nước độc lập, có chủ quyền. Cuộc bắt giữ trái phép sau đó gây phản ứng mạnh mẽ. Trước sức ép của công luận và Chính phủ Việt Nam, thực dân Pháp buộc phải thả ông.

Sau khi được chữa trị, Hoàng Minh Châu lại xin trở về chiến trường thay vì nhận một công việc nhẹ nhàng ở miền Bắc. Trung ương cử ông làm đặc phái viên của Chính phủ tại các tỉnh Tây Nam Bộ. Những năm tháng kháng chiến gian khổ cùng những vết thương cũ khiến sức khỏe ông ngày càng suy yếu. Ngày 19-6-1948, tại bệnh viện kháng chiến tỉnh Vĩnh Long, người chiến sĩ cộng sản Hoàng Minh Châu qua đời khi mới 37 tuổi.

Một cuộc đời chỉ kéo dài 37 năm, nhưng Hoàng Minh Châu đã đi qua những bước ngoặt lớn nhất của lịch sử dân tộc: từ người thanh niên từ chối làm việc cho chính quyền thực dân, trở thành người cộng sản hoạt động bí mật; từ Bí thư một chi bộ nhỏ ở Biên Hòa đến Chủ tịch chính quyền cách mạng đầu tiên của tỉnh; từ nghị sĩ Quốc hội khóa I đến người trở lại chiến trường giữa lúc cuộc kháng chiến đang cam go. Điều còn lại sau cuộc đời ngắn ngủi ấy không chỉ là những chức vụ hay danh hiệu, mà là khí phách của một người cộng sản trước đòn roi nhà tù, trước kẻ thù và trước những lựa chọn sinh tử của thời đại. Hoàng Minh Châu đã sống một cuộc đời ngắn, nhưng đủ để để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử cách mạng Biên Hòa và Nam Bộ những năm đầu độc lập.