HOÀNG NGÂN – NGƯỜI CON GÁI HẢI PHÒNG GỬI LẠI TUỔI XUÂN CHO CÁCH MẠNG

Có những người khi nhắc đến họ, tôi không chỉ nghĩ đến một chiến sĩ cách mạng, mà còn nghĩ đến một người con của chính mảnh đất Hải Phòng. Hoàng Ngân là một người như thế. Bà sinh ra ở Hải Phòng, lớn lên trong một gia đình có điều kiện nhưng sớm đến với cách mạng, trở thành một cán bộ nữ hoạt động bí mật và dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ cho cuộc đấu tranh giành độc lập. Cuộc đời bà chỉ kéo dài 28 năm, nhưng cái tên Hoàng Ngân đã trở thành một phần trong lịch sử phong trào phụ nữ Việt Nam và lịch sử cách mạng của Hải Phòng.

Hoàng Ngân tên thật là Phạm Thị Vân, sinh năm 1921 tại Hải Phòng. Bà là con gái của ông Phạm Trung Long, một nhà tư sản dân tộc quê gốc Nam Định, sau này lập nghiệp ở Hải Phòng. Gia đình bà sinh sống tại khu vực làng Cấm, nay thuộc phường Lê Lợi, Hải Phòng. Điều đáng chú ý là gia đình Phạm Trung Long đã trở thành một cơ sở bí mật của Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hải Phòng từ năm 1935. Chính trong môi trường ấy, Phạm Thị Vân có cơ hội tiếp xúc với những người hoạt động cách mạng và dần được giác ngộ.

Tuổi trẻ của Phạm Thị Vân vì thế không chỉ gắn với cuộc sống của một cô gái trong một gia đình khá giả ở thành phố Cảng. Bà sớm tham gia hoạt động cách mạng và lấy bí danh Hoàng Ngân. Cái tên ấy về sau gắn với cả cuộc đời hoạt động của bà. Trong những năm phong trào cách mạng phát triển mạnh, Hoàng Ngân tham gia công tác vận động phụ nữ, xây dựng cơ sở và hoạt động bí mật. Công việc ấy đòi hỏi người cán bộ phải hết sức thận trọng, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả bản thân và những người xung quanh rơi vào nguy hiểm.

Điều khiến tôi ấn tượng ở Hoàng Ngân là bà không chỉ hoạt động cách mạng trong một thời gian ngắn rồi được biết đến bởi một sự kiện cụ thể. Bà đã từng bước trưởng thành qua thực tiễn, từ một cô gái trẻ ở Hải Phòng trở thành một cán bộ nữ có vai trò quan trọng trong phong trào phụ nữ. Trong hoàn cảnh mà phụ nữ Việt Nam còn phải chịu nhiều hạn chế bởi những quan niệm xã hội cũ, việc một người phụ nữ trẻ bước ra khỏi phạm vi gia đình để tham gia hoạt động cách mạng đã là một lựa chọn không dễ dàng.

Những năm tháng ấy, cách mạng không chỉ diễn ra ở những nơi có tiếng súng. Nó còn diễn ra trong những căn nhà bình thường, trên những con phố, trong các tổ chức quần chúng và trong những cuộc gặp gỡ bí mật. Những cán bộ như Hoàng Ngân phải sống giữa một thành phố có sự kiểm soát của chính quyền thực dân nhưng vẫn tìm cách duy trì cơ sở, tuyên truyền, vận động quần chúng và xây dựng lực lượng. Chính những công việc âm thầm ấy đã tạo nên nền móng cho phong trào cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hoàng Ngân tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc trong phong trào phụ nữ. Bà được giao nhiệm vụ xây dựng và phát triển tổ chức phụ nữ trong điều kiện đất nước vừa giành được độc lập nhưng ngay lập tức phải đối mặt với vô vàn khó khăn. Trong thời gian này, bà có những đóng góp quan trọng đối với việc tổ chức, tập hợp phụ nữ tham gia công cuộc bảo vệ chính quyền cách mạng và kháng chiến.

Đặc biệt, Hoàng Ngân được biết đến với vai trò trong việc xây dựng Hội Phụ nữ Cứu quốc và phong trào phụ nữ trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Bà đã đi nhiều nơi, trực tiếp gặp gỡ phụ nữ, tổ chức lực lượng và vận động chị em tham gia kháng chiến. Đó không phải những công việc dễ dàng. Người cán bộ nữ vừa phải đối mặt với những nguy hiểm của chiến tranh, vừa phải thuyết phục, tổ chức và kết nối những người phụ nữ ở nhiều địa phương khác nhau.

Từ một người con gái Hải Phòng, Hoàng Ngân đã trở thành một trong những cán bộ nữ tiêu biểu của phong trào cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu. Nhưng cuộc đời cách mạng của bà cũng gắn liền với những năm tháng đầy mất mát. Trong quá trình hoạt động, sức khỏe của Hoàng Ngân bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Bà mắc bệnh và qua đời ngày 17/7/1949, khi mới 28 tuổi.

Hai mươi tám tuổi.

Một con số khiến tôi nghĩ rất nhiều.

Bởi đó vẫn là tuổi mà hôm nay một người trẻ có thể đang bắt đầu sự nghiệp, có những dự định cho tương lai, có một gia đình nhỏ hoặc đơn giản chỉ đang tìm cho mình một con đường để trưởng thành. Nhưng Hoàng Ngân đã dành gần như toàn bộ tuổi thanh xuân của mình cho hoạt động cách mạng. Khi cuộc đời đang ở thời điểm đẹp nhất, bà đã phải rời xa tất cả.

Điều đáng quý là sau khi Hoàng Ngân qua đời, tên tuổi và những đóng góp của bà không bị lãng quên. Bà được Nhà nước truy tặng nhiều phần thưởng, và năm 1997 được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên Hoàng Ngân cũng được đặt cho nhiều công trình, đường phố và tổ chức nhằm ghi nhớ những đóng góp của bà đối với cách mạng và phong trào phụ nữ.

Ở Hải Phòng, cái tên Hoàng Ngân càng có một ý nghĩa đặc biệt. Bởi đây chính là nơi bà sinh ra và những năm tháng đầu tiên của cuộc đời cách mạng của bà gắn với thành phố Cảng. Khi nhìn vào lịch sử Hải Phòng, chúng ta thường nhớ đến những trận đánh, những người lính, những nhà máy, cảng biển hay những năm tháng thành phố chống chiến tranh phá hoại. Nhưng trước tất cả những điều đó là những con người âm thầm đặt nền móng cho phong trào cách mạng từ những năm 1930–1940. Hoàng Ngân là một trong những người như vậy.

Tôi nghĩ điều đáng nhớ nhất về Hoàng Ngân không phải chỉ là những danh hiệu được trao sau này. Nếu chỉ nhớ bà bằng một danh hiệu, câu chuyện sẽ trở nên rất xa. Tôi muốn nhớ bà trước hết là Phạm Thị Vân – một cô gái sinh ra ở Hải Phòng, lớn lên trong một gia đình có điều kiện, nhưng đã lựa chọn bước vào con đường cách mạng khi đất nước còn đầy biến động.

Sự lựa chọn ấy có thể không ồn ào.

Không có một trận đánh nổi tiếng.

Không có khoảnh khắc cắm cờ giữa chiến trường.

Nhưng lại có những năm tháng âm thầm đi từ địa phương này đến địa phương khác, gặp gỡ phụ nữ, xây dựng tổ chức, vận động quần chúng và giữ gìn phong trào trong những điều kiện vô cùng khó khăn.

Có lẽ lịch sử đôi khi cần được nhìn từ những điều như thế.

Bởi một cuộc cách mạng không chỉ được làm nên bởi những người trực tiếp cầm súng. Nó còn được tạo nên bởi những người tổ chức, vận động, tuyên truyền, xây dựng cơ sở và kết nối con người với nhau. Và trong công việc ấy, những nữ cán bộ như Hoàng Ngân đã có một vị trí rất riêng.

Hai mươi tám năm – một cuộc đời ngắn ngủi. Nhưng có những cuộc đời không được đo bằng số năm đã sống, mà bằng những gì người ấy đã để lại.

Hoàng Ngân đã không thể nhìn thấy những năm tháng đất nước hoàn toàn thống nhất. Bà cũng không thể nhìn thấy Hải Phòng của nhiều thập kỷ sau, khi thành phố Cảng trở thành một đô thị lớn và hiện đại. Nhưng tên bà vẫn còn được nhắc đến.

Một người con gái của Hải Phòng.

Một cán bộ cách mạng.

Một người dành tuổi trẻ cho phong trào phụ nữ.

Và một cái tên đã trở thành một phần của lịch sử.

Tôi nghĩ, có lẽ điều đẹp nhất khi kể lại câu chuyện về Hoàng Ngân không phải là biến bà thành một nhân vật quá xa vời, mà là để người trẻ hôm nay hiểu rằng: đã từng có những cô gái rất trẻ, cũng có ước mơ, có gia đình, có một cuộc sống riêng phía trước, nhưng trong những năm tháng đất nước cần, họ đã lựa chọn bước ra khỏi cuộc sống bình thường của mình. Hoàng Ngân là một người như thế.

Và nếu hôm nay chúng ta đi qua những con phố mang tên Hoàng Ngân, có lẽ cũng nên dừng lại một chút để tự hỏi: người phụ nữ ấy là ai, và vì sao tên bà được giữ lại trong ký ức của đất nước?

Câu trả lời nằm trong một cuộc đời chỉ 28 năm.

Một cuộc đời ngắn.

Nhưng không hề nhỏ.