Hoàng Ngân – Tuổi hai mươi tám gửi lại cho cách mạng

Giữa những con phố đông đúc của Hải Phòng năm 1935, một cô nữ sinh 14 tuổi thường xuyên đi qua Chợ Sắt, nhà máy Tơ, Chợ Cột Đèn, Bến Bính rồi sang Thủy Nguyên.

Nhìn bề ngoài, đó chỉ là một thiếu nữ đang đi học hoặc giúp việc gia đình. Nhưng bên trong chiếc túi nhỏ của cô có thể là thư từ và công văn bí mật của cách mạng.

Cô gái ấy tên thật là Phạm Thị Vân, sau này được biết đến với tên Hoàng Ngân.

Gia đình bà sống tại Hải Phòng và là một cơ sở bí mật của Thành ủy cùng Xứ ủy Bắc Kỳ. Những cán bộ cách mạng như Tô Hiệu, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt từng đến đây hội họp. Lớn lên trong bầu không khí ấy, Phạm Thị Vân sớm hiểu rằng những bức thư mình chuyển đi có thể liên quan đến sự an toàn của cả một tổ chức.

Mật thám và tay sai thường xuyên theo dõi các đầu mối liên lạc. Chỉ một biểu hiện bất thường cũng có thể khiến cơ sở bị phát hiện. Vì vậy, cô liên lạc nhỏ tuổi phải nhớ đường, nhận đúng người và giữ bình tĩnh trước những cuộc kiểm tra bất ngờ.

Bằng sự nhanh trí và kín đáo, cô đã nhiều lần đưa tài liệu vượt qua sự kiểm soát của địch.

Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ 1936–1939, Phạm Thị Vân tham gia tổ chức Thanh niên dân chủ, vận động công nhân và người lao động tại các nhà máy, khu chợ của Hải Phòng. Năm 1938, khi mới 17 tuổi, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương rồi thoát ly gia đình để hoạt động.

Từ một người làm liên lạc, bà dần trở thành cán bộ có khả năng vận động quần chúng. Bà được giao thực hiện công tác phụ vận, binh vận và xây dựng cơ sở cách mạng tại Hà Nội, Hà Đông, Hưng Yên.

Trong quá trình hoạt động, bà gặp nhà cách mạng Hoàng Văn Thụ. Cùng chung lý tưởng, hai người nảy sinh tình cảm và đính ước năm 1939. Nhưng hoàn cảnh hoạt động bí mật không cho phép họ có một mái ấm bình thường. Đám cưới chưa kịp tổ chức thì cả hai lại tiếp tục những hành trình đầy hiểm nguy.

Tháng 1 năm 1941, Hoàng Ngân tham dự một hội nghị cán bộ tại Hà Đông. Khi cuộc họp đang diễn ra, lực lượng địch bất ngờ bao vây.

Trong tình thế nguy cấp, bà tìm cách giúp các đồng chí, trong đó có Hoàng Văn Thụ, thoát khỏi vòng vây. Bản thân bà bị bắt.

Thực dân Pháp kết án Hoàng Ngân 12 năm tù và giam bà tại Nhà tù Hỏa Lò. Khi ấy, bà mới bước sang tuổi hai mươi.

Sau những bức tường đá và song sắt, bà vẫn không ngừng hoạt động. Hoàng Ngân tham gia công tác tư tưởng, phổ biến tin tức, bồi dưỡng kiến thức chính trị cho các nữ tù nhân. Bà cùng đồng đội dạy chữ cho những người chưa biết đọc, đồng thời tổ chức đấu tranh đòi cải thiện chế độ ăn uống và sinh hoạt trong nhà tù.

Năm 1943, Hoàng Văn Thụ cũng bị giam tại Hỏa Lò. Dù ở khu biệt giam, đó là khoảng thời gian cuối cùng hai người được ở gần nhau.

Tháng 5 năm 1944, Hoàng Văn Thụ bị thực dân Pháp xử bắn. Nỗi đau riêng vô cùng lớn nhưng không khiến Hoàng Ngân từ bỏ con đường đã lựa chọn.

Tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Lợi dụng tình hình nhà tù rối loạn, bà vượt ngục và lập tức trở lại hoạt động.

Trong những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, Hoàng Ngân giữ nhiệm vụ Bí thư Đoàn Phụ nữ Cứu quốc Hà Nội và là Thành ủy viên Đảng bộ Hà Nội. Bà tổ chức Đội nữ du kích Minh Khai, tập hợp phụ nữ tham gia tuyên truyền, bảo vệ cơ sở và chuẩn bị giành chính quyền.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Hoàng Ngân tiếp tục đảm nhận những trọng trách trong phong trào phụ nữ. Tháng 10 năm 1947, bà trở thành Bí thư Đoàn Phụ nữ Cứu quốc Việt Nam, người lãnh đạo đầu tiên của tổ chức trong giai đoạn kháng chiến.

Công việc của bà không chỉ diễn ra tại các cuộc họp.

Hoàng Ngân cùng cán bộ Hội đi đến nhiều địa phương, vận động phụ nữ tăng gia sản xuất, giúp đỡ người tản cư, chăm sóc thương binh, ủng hộ bộ đội và khuyến khích chồng con tham gia lực lượng kháng chiến. Bà còn tổ chức các đội tuyên truyền đi sâu vào vùng nông thôn và khu vực địch kiểm soát.

Trong những năm 1948–1949, cơ quan phụ nữ phải liên tục di chuyển qua Thái Nguyên, Bắc Kạn, Bắc Giang và nhiều địa bàn khác. Giữa hoàn cảnh thiếu thốn, Hoàng Ngân vẫn đề xuất sử dụng báo chí để kết nối, hướng dẫn và cổ vũ phụ nữ cả nước.

Bà sáng lập và trực tiếp phụ trách tờ Tiếng gọi phụ nữ, tiền thân của Báo Phụ nữ Việt Nam ngày nay. Từ chiến khu, những trang báo được chuyển tới các cơ sở, mang theo tin tức, kinh nghiệm hoạt động và lời kêu gọi phụ nữ cùng tham gia kháng chiến.

Nhưng những năm tù đày, thương tật và công việc liên tục đã khiến sức khỏe bà suy kiệt. Trong điều kiện chiến khu thiếu thuốc men, Hoàng Ngân mắc sốt rét ác tính.

Ngày 17 tháng 7 năm 1949, bà qua đời tại Việt Bắc khi mới 28 tuổi.

Sau khi Hoàng Ngân mất, tên bà không chìm vào quên lãng. Tại Hưng Yên, Hải Dương và Thái Bình, nhiều đội nữ du kích được thành lập và mang tên Hoàng Ngân. Riêng phong trào du kích Hoàng Ngân ở Hưng Yên đã thu hút hàng nghìn phụ nữ tham gia chiến đấu, phá đường liên lạc của địch, bảo vệ làng quê và hỗ trợ bộ đội.

Người phụ nữ ra đi ở tuổi 28 đã trở thành tên gọi chung cho ý chí chiến đấu của hàng nghìn người phụ nữ khác.

Năm 2007, Hoàng Ngân được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên bà hiện được đặt cho nhiều đường phố và công trình trên cả nước. Phần mộ của bà được đưa về Nghĩa trang Mai Dịch, nằm bên người đồng chí, người bạn đời Hoàng Văn Thụ.

Cuộc đời Hoàng Ngân chỉ kéo dài chưa đầy ba thập niên. Nhưng trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, bà đã đi qua gần như mọi thử thách của một người cách mạng: hoạt động bí mật, bị truy bắt, chịu tù đày, vượt ngục, tham gia khởi nghĩa và xây dựng phong trào trong kháng chiến.

Từ cô bé mang thư qua những con phố Hải Phòng đến người lãnh đạo phong trào phụ nữ cả nước, Hoàng Ngân đã sống một tuổi trẻ không dài nhưng vô cùng trọn vẹn.

Bà không kịp chứng kiến ngày độc lập được bảo vệ và đất nước thống nhất. Tuy vậy, “tiếng gọi phụ nữ” mà bà cất lên giữa chiến khu đã được hàng nghìn người tiếp nối, trở thành một phần không thể thiếu trong lịch sử đấu tranh của dân tộc.