HOÀNG NGỌC PHÁCH – NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CHO NỀN TIỂU THUYẾT HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
HOÀNG NGỌC PHÁCH – NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CHO NỀN TIỂU THUYẾT HIỆN ĐẠI VIỆT NAM
Hoàng Ngọc Phách (bút hiệu: Song An), tên huý là Tước, sinh ngày 20/8/1896 tại làng Đông Thái, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học và yêu nước. Cha ông từng tham gia phong trào Cần Vương chống thực dân Pháp, điều đã góp phần hình thành trong ông tinh thần dân tộc và ý thức trách nhiệm với xã hội từ khi còn nhỏ.
Thuở nhỏ, Hoàng Ngọc Phách học chữ Hán trước khi theo học chương trình Pháp - Việt. Sau khi tốt nghiệp Trường Cao đẳng Tiểu học ở Vinh, ông tiếp tục ra Hà Nội theo học tại Trường Bưởi, một trong những ngôi trường danh giá nhất Đông Dương thời bấy giờ.
Tài năng văn chương của ông bộc lộ rất sớm. Năm 1916, khi còn là học sinh Trường Bưởi, ông đã đoạt giải trong một cuộc thi thơ do rạp Sán Nhiên Đài tổ chức.
Không chỉ học giỏi, ông còn tham gia các phong trào học sinh phản đối sự phân biệt đối xử của chính quyền thực dân đối với học sinh bản xứ, đồng thời vận động giúp đỡ những học sinh nghèo có điều kiện tiếp tục học tập.
Năm 1919, Hoàng Ngọc Phách đỗ cả bằng Cao đẳng Tiểu học Pháp và bằng Thành Chung, sau đó tiếp tục theo học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội.
Trong những năm học tại đây, ông bắt đầu sáng tác tác phẩm làm nên tên tuổi của mình: tiểu thuyết "Tố Tâm".
Năm 1925, "Tố Tâm" chính thức được xuất bản và nhanh chóng gây tiếng vang lớn trên văn đàn Việt Nam. Đây được xem là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của Việt Nam, mở đầu cho dòng tiểu thuyết lãng mạn quốc ngữ đầu thế kỷ XX. Tác phẩm kể về mối tình đầy bi kịch giữa Tố Tâm và Đạm Thủy, phản ánh khát vọng yêu đương tự do, quyền lựa chọn hạnh phúc cá nhân và những giằng xé giữa tình yêu với lễ giáo phong kiến.
Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá Hoàng Ngọc Phách là một trong những người đặt nền móng cho nền tiểu thuyết hiện đại Việt Nam, góp phần đưa văn học nước ta chuyển từ văn chương trung đại sang văn học hiện đại.
Về sau, "Tố Tâm" được dịch sang tiếng Pháp với tên gọi "Une âme pure" (Một trái tim trong sáng), góp phần giới thiệu văn học Việt Nam đến độc giả quốc tế.
Tuy nhiên, đóng góp lớn nhất của Hoàng Ngọc Phách không chỉ nằm ở văn chương mà còn ở lĩnh vực giáo dục.
Sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm năm 1922, ông dành phần lớn cuộc đời mình cho sự nghiệp trồng người. Ông từng giảng dạy tại Nam Định, Hà Nội, Hải Phòng, Lạng Sơn và Bắc Ninh, đào tạo nhiều thế hệ học sinh trong bối cảnh đất nước còn dưới ách thuộc địa.
Tại Hải Phòng, ông giữ chức Hội trưởng Hội Trí Tri, thường xuyên tổ chức diễn thuyết, hoạt động văn hóa và sân khấu nhằm nâng cao dân trí, khơi dậy tinh thần học tập trong nhân dân.
Dưới sự dìu dắt của ông, nhiều tài năng văn nghệ trẻ đã trưởng thành, trong đó có nhà thơ, nhà văn nổi tiếng Thế Lữ. Trong giai đoạn phong trào truyền bá tri thức phát triển mạnh, Hoàng Ngọc Phách là một trong những trí thức tích cực cổ vũ việc học tập, đọc sách và tiếp thu kiến thức mới của xã hội Việt Nam.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tiếp tục cống hiến cho nền giáo dục nước nhà. Ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như:
Giám đốc Học khu Bắc Ninh. Hiệu trưởng Trường Trung học Hàn Thuyên. Giám đốc Giáo dục Chiến khu 12. Giám đốc Cao đẳng Sư phạm Trung ương. Thanh tra Học vụ toàn quốc. Hiệu trưởng Trường Phan Đình Phùng. Cán bộ nghiên cứu tại Viện Văn học Việt Nam.
Trong thời kỳ kháng chiến và những năm đầu xây dựng đất nước, ông góp phần đào tạo đội ngũ giáo viên, xây dựng hệ thống giáo dục mới và tham gia hoạch định nhiều chương trình giáo dục phục vụ công cuộc kiến quốc. Ngoài "Tố Tâm", ông còn để lại nhiều công trình nghiên cứu và sáng tác có giá trị: "Thời thế với văn chương" (1941) "Đâu là chân lý" (1941) "Bên bờ sông Lô" (1966) "Chuyện trường Cao đẳng Sư phạm" (1968) "Tuyển tập Hoàng Ngọc Phách" Cùng nhiều công trình khảo cứu về Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương, Phan Châu Trinh và văn học dân tộc.
Trong lịch sử văn học Việt Nam, Hoàng Ngọc Phách được xem là người mở đường cho nền tiểu thuyết quốc ngữ hiện đại. Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, ông được ghi nhận là một nhà giáo tận tụy đã dành hơn nửa thế kỷ cho sự nghiệp đào tạo và nâng cao dân trí.
Sau nhiều năm cống hiến cho giáo dục và văn học nước nhà, Hoàng Ngọc Phách qua đời ngày 24/11/1973, hưởng thọ 77 tuổi.
Dù đã đi xa, tên tuổi ông vẫn gắn liền với "Tố Tâm" và với sự nghiệp giáo dục, nghiên cứu văn học mà ông theo đuổi suốt cuộc đời.
Để ghi nhớ những đóng góp ấy, tên Hoàng Ngọc Phách được đặt cho nhiều tuyến đường tại Hà Nội, Hà Tĩnh và Bắc Ninh. Ông không phải là một vị tướng hay một nhà lãnh đạo cách mạng nổi tiếng, nhưng ông là một trong những người góp phần xây dựng nền móng văn hóa, giáo dục và văn học hiện đại của Việt Nam.
Những gì ông để lại không phải là chiến công trên chiến trường, mà là những thế hệ học trò, những trang sách và một dấu mốc quan trọng trong lịch sử văn học nước nhà.
