HOÀNG NGŨ PHÚC - DANH TƯỚNG LÊ TRỊNH, BẬC LÃO TƯỚNG TỪNG ĐÁNH CHIẾM PHÚ XUÂN

HOÀNG NGŨ PHÚC - DANH TƯỚNG LÊ TRỊNH, BẬC LÃO TƯỚNG TỪNG ĐÁNH CHIẾM PHÚ XUÂN

Năm sinh - mất: 1713 - 1776

Quê quán: Phụng Công, huyện Yên Dũng, Bắc Giang

Danh hiệu: Danh tướng, hoạn quan, đại thần nhà Lê - Trịnh

Hoàng Ngũ Phúc là một trong những danh tướng nổi bật nhất của thời Lê trung hưng, đồng thời là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam khi xuất thân từ hàng hoạn quan nhưng lại trở thành một vị tướng có tài thao lược và quyền uy lớn. Ông từng tham gia dẹp nhiều cuộc nổi dậy ở Đàng Ngoài, góp phần củng cố chính quyền Lê - Trịnh trong một giai đoạn đầy biến động. Năm 1774, khi đã ngoài sáu mươi tuổi, Hoàng Ngũ Phúc một lần nữa được chúa Trịnh Sâm giao cầm đại quân tiến vào Đàng Trong. Ông chỉ huy quân Trịnh vượt sông Gianh, đánh chiếm Thuận Hóa và Phú Xuân, sau đó tiến vào Quảng Nam và trực tiếp đối đầu với lực lượng Tây Sơn. Cuộc đời ông vì thế gắn với những chiến công quân sự lớn, đồng thời phản ánh giai đoạn cuối đầy biến động của thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh.

H

oàng Ngũ Phúc sinh năm 1713 tại Phụng Công, huyện Yên Dũng, vùng Bắc Giang ngày nay. Ông xuất thân là hoạn quan và bước vào con đường chính trị trong phủ chúa Trịnh. Đây là một xuất thân khá đặc biệt, bởi trong xã hội phong kiến, hoạn quan thường gắn với công việc nội đình hơn là chiến trường. Tuy nhiên, Hoàng Ngũ Phúc lại có năng lực về chính trị và quân sự, đặc biệt say mê nghiên cứu binh pháp. Chính tài năng ấy giúp ông nhanh chóng được chúa Trịnh Doanh chú ý và trọng dụng.

Đầu những năm 1740, Hoàng Ngũ Phúc được trao chức Tả thiếu giám rồi sung làm Nội sai của Hình phiên. Thời điểm ấy, Đàng Ngoài đang rơi vào tình trạng bất ổn với hàng loạt cuộc nổi dậy của nông dân và các thế lực địa phương. Chính quyền Lê - Trịnh phải liên tục điều động quân đội để đối phó với những cuộc nổi dậy diễn ra ở nhiều nơi. Trong hoàn cảnh đó, Hoàng Ngũ Phúc không chỉ làm công việc hành chính mà còn thể hiện sự am hiểu về việc tổ chức và điều động quân đội. Năm 1743, ông dâng lên chúa Trịnh Doanh 12 điều binh pháp và được chúa đặc biệt tán thưởng.

Sau khi được trọng dụng, Hoàng Ngũ Phúc được giao chỉ huy quân đội cùng các tướng lĩnh khác đàn áp những cuộc nổi dậy lớn ở Đàng Ngoài. Một trong những đối thủ đáng gờm nhất lúc bấy giờ là Nguyễn Hữu Cầu, người có lực lượng mạnh ở vùng Hải Dương, Kinh Bắc và ven biển. Hoàng Ngũ Phúc nhiều lần trực tiếp tham gia các chiến dịch chống lực lượng này và từng bước làm suy yếu thế lực của Nguyễn Hữu Cầu. Ông cũng tham gia đánh dẹp Nguyễn Danh Phương và nhiều cuộc nổi dậy khác. Những chiến công liên tiếp giúp Hoàng Ngũ Phúc trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng nhất của chính quyền Lê - Trịnh.

Không chỉ giỏi cầm quân, Hoàng Ngũ Phúc còn nổi tiếng bởi phong cách chỉ huy nghiêm túc và thận trọng. Những đánh giá của sử gia Phan Huy Chú về ông nhấn mạnh sự quyết đoán khi có việc, tính kỷ luật trong hành quân và khả năng giữ vững quân đội. Ông được xem là người không dễ dàng hành động liều lĩnh mà thường cân nhắc kỹ tình thế trước khi quyết định. Chính phong cách ấy giúp ông xây dựng được uy tín rất lớn trong quân đội và triều đình. Sau nhiều năm chinh chiến, Hoàng Ngũ Phúc được phong Việp Quận công, từ đó thường được gọi là Quận Việp.

Uy thế của Hoàng Ngũ Phúc trong triều đình ngày càng lớn khiến ông cũng trở thành đối tượng của nhiều lời đồn đoán và nghi kỵ. Trong bối cảnh chính trị phức tạp của phủ chúa, một vị tướng nắm trong tay quân đội và có ảnh hưởng lớn luôn có thể trở thành mối lo đối với những người khác. Hoàng Ngũ Phúc từng bị đặt vào tình thế phải đối mặt với những lời gièm pha liên quan đến quyền lực của mình. Tuy nhiên, ông không tìm cách biến uy tín quân sự thành một thế lực chính trị độc lập. Việc ông từng chủ động xin nghỉ và giữ thái độ thận trọng trước những nghi kỵ cho thấy ông khá tỉnh táo trong việc bảo toàn vị trí của mình.

Đến năm 1774, một bước ngoặt lớn lại xuất hiện trong cuộc đời vị lão tướng. Lúc này Hoàng Ngũ Phúc đã 62 tuổi và từng lui về nghỉ, nhưng tình hình Đàng Trong biến động mạnh khiến chúa Trịnh Sâm quyết định triệu ông trở lại cầm quân. Chính quyền họ Nguyễn đang suy yếu bởi những cuộc tranh chấp nội bộ, trong khi phong trào Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ lãnh đạo ngày càng phát triển. Chúa Trịnh nhận thấy đây là thời cơ để tiến quân vào Đàng Trong, nên giao Hoàng Ngũ Phúc làm Bình Nam Thượng tướng quân, thống lĩnh một đạo quân lớn tiến về phía Nam.

Cuối năm 1774, quân Trịnh vượt qua sông Gianh và tiến vào vùng đất của chúa Nguyễn. Đây là một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt bởi sông Gianh từ lâu đã là ranh giới quân sự giữa Đàng Ngoài và Đàng Trong. Hệ thống phòng thủ của quân Nguyễn nhanh chóng bị phá vỡ trong bối cảnh chính quyền Phú Xuân đang suy yếu và thiếu khả năng tổ chức kháng cự thống nhất. Quân Trịnh lần lượt chiếm được Quảng Bình rồi tiến xuống Thuận Hóa. Hoàng Ngũ Phúc với tư cách tổng chỉ huy đã tổ chức cuộc tiến quân một cách quyết đoán, tận dụng tình trạng rối ren của đối phương để nhanh chóng giành thế chủ động.

Đầu năm 1775, quân Trịnh tiến vào Phú Xuân, trung tâm chính trị của chính quyền chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn Phúc Thuần phải rút chạy về phía Nam, trong khi quyền thần Trương Phúc Loan bị bắt. Việc quân Trịnh chiếm được Phú Xuân là một thắng lợi rất lớn đối với chính quyền Lê - Trịnh và cũng là một trong những chiến công quân sự nổi bật nhất trong sự nghiệp của Hoàng Ngũ Phúc. Lê Quý Đôn, trong Phủ biên tạp lục, đã ghi lại tình hình Thuận Hóa và Quảng Nam ngay sau những biến động này, phản ánh rõ quy mô của cuộc chiến và sự thay đổi quyền lực tại Đàng Trong.

Sau khi chiếm được Phú Xuân, Hoàng Ngũ Phúc không dừng lại ở Thuận Hóa mà tiếp tục đưa quân tiến về phía Nam. Tại Quảng Nam, ông bắt đầu phải đối mặt trực tiếp với lực lượng Tây Sơn. Nguyễn Nhạc lúc này đang tìm cách cân bằng giữa các thế lực, vừa chống chính quyền họ Nguyễn vừa phải tính toán trước sức ép ngày càng lớn của quân Trịnh. Trong trận Cẩm Sa năm 1775, quân Trịnh đánh bại lực lượng Tây Sơn do Nguyễn Nhạc chỉ huy, khiến Nguyễn Nhạc phải rút về Quy Nhơn. Đây là lần đầu tiên Hoàng Ngũ Phúc trực tiếp đụng độ với lực lượng Tây Sơn và cũng là một trong những chiến thắng cuối cùng của ông trên chiến trường.

Tuy nhiên, sau chiến thắng Cẩm Sa, Hoàng Ngũ Phúc không lựa chọn tiếp tục truy kích Tây Sơn đến cùng. Ông chấp nhận việc Nguyễn Nhạc xin hàng và phong cho Nguyễn Nhạc chức vị trong hệ thống của chính quyền Lê - Trịnh. Quyết định này thể hiện cách nhìn thực tế của vị lão tướng. Quân Trịnh đã tiến quân rất xa khỏi căn cứ, trong khi binh lính bắt đầu mệt mỏi và dịch bệnh xuất hiện trong quân đội. Trong hoàn cảnh ấy, việc tạm thời hòa hoãn với Tây Sơn giúp quân Trịnh tránh phải cùng lúc đối đầu với nhiều lực lượng và tạo điều kiện giữ vững vùng Thuận Hóa vừa chiếm được.

Hoàng Ngũ Phúc sau đó được giao giữ quyền quản lý Thuận Hóa và tiếp tục tính toán việc mở rộng thế lực của quân Trịnh về phía Nam. Tuy nhiên, ông nhanh chóng nhận ra giới hạn của chiến dịch. Quân đội phải hoạt động xa Bắc Hà, đường tiếp tế khó khăn, khí hậu và dịch bệnh gây tổn thất lớn, trong khi tình hình phía Nam vẫn chưa ổn định. Nếu tiếp tục tiến sâu mà không có hậu phương vững chắc, quân Trịnh có nguy cơ rơi vào tình thế nguy hiểm. Vì vậy, Hoàng Ngũ Phúc chủ trương củng cố vùng đất vừa chiếm được thay vì mạo hiểm đưa toàn bộ lực lượng tiến quá xa.

Cuối năm 1775 và đầu năm 1776, sức khỏe của Hoàng Ngũ Phúc ngày càng suy yếu. Ông mắc bệnh trong thời gian quân đội đóng ở phía Nam và phải rút dần về phía Bắc. Tháng 1 năm 1776, ông rời Phú Xuân; đến tháng 2 năm 1776, khi đang nghỉ trên thuyền ở Vĩnh Dinh, Nghệ An, Hoàng Ngũ Phúc qua đời, hưởng thọ 64 tuổi. Cái chết của ông đánh dấu sự kết thúc sự nghiệp của một trong những vị tướng có ảnh hưởng lớn nhất đối với chính quyền Lê - Trịnh trong thế kỷ XVIII.

Nhìn lại hơn ba mươi năm hoạt động quân sự, Hoàng Ngũ Phúc để lại một sự nghiệp rất đặc biệt. Ông từ một hoạn quan trong phủ chúa trở thành danh tướng, trực tiếp chỉ huy nhiều chiến dịch lớn ở Đàng Ngoài và Đàng Trong. Ông góp phần đàn áp nhiều cuộc nổi dậy nông dân, củng cố chính quyền Lê - Trịnh và đến cuối đời còn chỉ huy cuộc tiến quân quy mô lớn đánh vào lãnh thổ chúa Nguyễn. Đặc biệt, chiến dịch 1774-1775 đã đưa quân Trịnh vượt qua sông Gianh, chiếm Thuận Hóa và Phú Xuân, tạo ra một biến động lớn trong cục diện chính trị Việt Nam lúc bấy giờ.

Hoàng Ngũ Phúc cũng là nhân vật cần được nhìn nhận đúng trong danh sách các nhân vật lịch sử của bạn. Ông chắc chắn là một danh tướng có tài năng quân sự và là một trong những tướng lĩnh nổi bật của thời Lê trung hưng. Tuy nhiên, ông không thuộc nhóm “anh hùng chống ngoại xâm” theo nghĩa thông thường, bởi các chiến dịch nổi bật của ông chủ yếu là đánh dẹp các cuộc nổi dậy trong nước và chiến tranh giữa các tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh với chúa Nguyễn và Tây Sơn. Nếu phân loại theo vai trò lịch sử, Hoàng Ngũ Phúc phù hợp nhất với nhóm “danh tướng - quân sự - Lê trung hưng - chúa Trịnh”. Cuộc đời ông cho thấy tài năng quân sự có thể đưa một người xuất thân rất đặc biệt trở thành một trong những nhân vật quyền lực và có ảnh hưởng nhất trên chiến trường Việt Nam thế kỷ XVIII.