Hoàng Như Tiếp – Người kiến trúc sư giấu một hội trường giữa rừng Việt Bắc

Cuối năm 1950, trong một khu rừng thuộc huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, kiến trúc sư Hoàng Như Tiếp đứng trước một nhiệm vụ chưa từng có.

Ông phải thiết kế một quần thể công trình đủ rộng để hàng trăm đại biểu họp bàn những vấn đề hệ trọng của cuộc kháng chiến. Khu vực ấy cần có hội trường, chỗ làm việc, nơi ăn nghỉ và các công trình phục vụ. Nhưng tất cả phải được dựng giữa rừng, bằng những vật liệu có thể tìm thấy tại chỗ và đặc biệt không được để máy bay đối phương phát hiện.

Yêu cầu bảo đảm bí mật được diễn đạt bằng một nguyên tắc rất hình tượng: “Nhìn lên không thấy gì, nhìn xuống cũng không thấy gì.”

Nhìn từ dưới lên, các mái nhà không được phá vỡ tán rừng. Nhìn từ máy bay xuống, toàn bộ khu hội trường phải hòa vào màu xanh của cây lá.

Đối với Hoàng Như Tiếp, đó không chỉ là một bài toán kiến trúc. Đó là bài toán về sự an toàn của một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với vận mệnh cuộc kháng chiến.

Hoàng Như Tiếp sinh ngày 31 tháng 12 năm 1910 tại làng Nam Phổ Thượng, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế. Ông theo học khóa II của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, một trong những nơi đào tạo các kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên.

Sau khi tốt nghiệp, ông cùng kiến trúc sư Nguyễn Cao Luyện mở văn phòng thiết kế tại Hà Nội. Khác với xu hướng chỉ phục vụ những gia đình giàu có, hai kiến trúc sư trẻ quan tâm đến nơi ở của người lao động nghèo.

Trong những năm 1936–1939, họ nghiên cứu kiểu “nhà Ánh sáng” – những ngôi nhà nhỏ, thông thoáng, tiết kiệm và hợp vệ sinh hơn cho người có thu nhập thấp. Ngay từ giai đoạn đầu của sự nghiệp, Hoàng Như Tiếp đã quan niệm rằng kiến trúc không chỉ tạo ra những công trình đẹp. Nó phải giải quyết những nhu cầu thật của con người.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ tháng 12 năm 1946, Hoàng Như Tiếp cùng gia đình và nhiều trí thức rời Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc.

Những bản vẽ của ông từ đó thay đổi hoàn toàn.

Không còn những căn biệt thự hay nhà phố bằng gạch, bê tông và ngói. Người kiến trúc sư bắt đầu thiết kế bằng tre, nứa, gỗ và lá cọ. Công trình của ông là trụ sở ủy ban kháng chiến, nhà thông tin, trường học, trạm xá, cổng chào và lễ đài.

Mỗi công trình phải đáp ứng ba yêu cầu: sử dụng ít vật liệu, thi công nhanh và dễ ngụy trang. Nếu bị máy bay phát hiện hoặc chiến sự lan tới, công trình còn phải có khả năng tháo dỡ, di chuyển hoặc dựng lại ở một vị trí khác.

Tháng 4 năm 1948, tại vùng Thản Sơn dưới chân núi Tam Đảo, Hoàng Như Tiếp cùng Nguyễn Cao Luyện, Trần Hữu Tiềm, Nguyễn Ngọc Chân, Tạ Mỹ Duật và một số đồng nghiệp thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam, tiền thân của Hội Kiến trúc sư Việt Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư chúc mừng và nhắc giới kiến trúc phải biết tùy hoàn cảnh mà xây dựng ngay trong kháng chiến, đồng thời chuẩn bị cho công cuộc kiến thiết sau ngày thắng lợi.

Lời căn dặn ấy nhanh chóng được thử thách bằng công trình tại Chiêm Hóa.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng dự kiến tổ chức từ ngày 11 đến ngày 19 tháng 2 năm 1951 tại xã Vinh Quang, nay là xã Kim Bình. Đại hội có 158 đại biểu chính thức và 53 đại biểu dự khuyết, đại diện cho hơn 766.000 đảng viên.

Ngoài các đại biểu trong nước còn có khách quốc tế. Vì thế, khu hội trường không chỉ cần kín đáo và an toàn mà còn phải thể hiện được sự trang trọng của một đại hội toàn quốc.

Hoàng Như Tiếp khảo sát kỹ địa hình, hướng cây mọc và độ che phủ của rừng. Thay vì phát quang một khoảng đất lớn rồi dựng nhà, ông bố trí các công trình men theo địa thế tự nhiên. Những cây lớn được giữ lại làm lớp ngụy trang. Lối đi luồn dưới tán rừng, hạn chế tạo ra những vệt trống có thể nhìn thấy từ trên không.

Phần lớn vật liệu được lấy ngay tại địa phương. Cột, kèo và khung nhà làm bằng gỗ, tre, nứa; mái phủ lá cọ. Màu sắc tự nhiên của công trình hòa với rừng núi chung quanh.

Hội trường vẫn phải đủ rộng để các đại biểu làm việc trong nhiều ngày. Người kiến trúc sư tính toán kết cấu sao cho ít cột chắn tầm nhìn, bảo đảm người ngồi phía sau có thể theo dõi diễn biến trên lễ đài. Ánh sáng và không khí được đưa vào bằng các khoảng mở phù hợp, nhưng mái và vách vẫn không để lộ công trình từ trên cao.

Chung quanh hội trường là khu nghỉ của đại biểu, nơi làm việc, bộ phận phục vụ và các đường liên lạc. Tất cả tạo thành một quần thể hoàn chỉnh nhưng không phô ra giữa núi rừng.

Công việc xây dựng được thực hiện trong điều kiện phải tuyệt đối giữ bí mật. Những người tham gia vừa thi công vừa cảnh giới. Vật liệu được khai thác, vận chuyển và lắp dựng bằng sức người. Không có máy móc xây dựng hiện đại; công cụ chủ yếu là dao, rìu, cưa và kỹ thuật thủ công của thợ địa phương.

Khi công trình hoàn thành, giữa rừng Kim Bình xuất hiện một không gian hội họp trang trọng mà nhìn từ xa vẫn chỉ thấy màu xanh của cây lá.

Từ ngày 11 đến ngày 19 tháng 2 năm 1951, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng diễn ra an toàn. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày Báo cáo chính trị; Tổng Bí thư Trường Chinh trình bày báo cáo về cách mạng Việt Nam. Đại hội quyết định đưa Đảng ra hoạt động công khai với tên gọi Đảng Lao động Việt Nam và đề ra đường lối tiếp tục kháng chiến, kiến quốc.

Hoàng Như Tiếp được mời tham dự Đại hội với tư cách đại biểu dự thính. Người kiến trúc sư ngồi trong chính công trình mình thiết kế, chứng kiến một sự kiện lớn của lịch sử đất nước.

Sau hòa bình năm 1954, ông tiếp tục tham gia xây dựng và quy hoạch các đô thị miền Bắc. Năm 1956, khi toàn miền Bắc chỉ có khoảng 18 kiến trúc sư, riêng Nha Kiến trúc đã tập hợp 14 người. Hoàng Như Tiếp phụ trách bộ phận nghiên cứu đô thị, tham gia quy hoạch Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên và nhiều khu công nghiệp mới.

Ông còn thiết kế Bảo tàng Việt Bắc, nay là Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại Thái Nguyên. Công trình được khánh thành năm 1963, kết hợp hình thức kiến trúc hiện đại với hàng hiên, sân trong, kết cấu gợi nhớ nhà gỗ truyền thống và hoa văn của các dân tộc miền núi phía Bắc.

Cuối đời, Hoàng Như Tiếp tiếp tục tham gia nhiều công trình và đề án quy hoạch quan trọng. Ông qua đời ngày 28 tháng 3 năm 1982 và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Di sản của Hoàng Như Tiếp không chỉ nằm trong những công trình còn tồn tại.

Nó còn nằm ở quan niệm rằng người kiến trúc sư phải biết xây dựng cho đúng hoàn cảnh và đúng nhu cầu của nhân dân. Khi đất nước cần nhà ở cho người nghèo, ông vẽ “nhà Ánh sáng”. Khi kháng chiến cần trường học và trạm xá, ông dựng chúng bằng tre nứa. Khi một đại hội quan trọng cần được bảo vệ, ông giấu cả một hội trường vào giữa rừng xanh.

Thông thường, kiến trúc được tạo ra để người ta nhìn thấy.

Công trình đặc biệt nhất của Hoàng Như Tiếp lại thành công vì đối phương không thể nhìn thấy nó.