Hoàng Quốc Việt – người đứng đầu Mặt trận trong những năm đầu đất nước thống nhất

Thời kỳ: 1975–1983, trọng tâm 1977–1983.
1. SAU NGÀY ĐẤT NƯỚC LIỀN MỘT DẢI – CHIẾN TRANH ĐÃ KẾT THÚC, NHƯNG SỰ CHIA CẮT CHƯA THỂ XÓA NGAY

Tháng 4/1975, chiến tranh kết thúc.

Đất nước thống nhất về lãnh thổ.

Nhưng một đất nước vừa trải qua nhiều thập niên chiến tranh không thể lập tức trở thành một xã hội hoàn toàn đồng nhất.

Ở hai miền đã tồn tại những hệ thống chính trị, kinh tế, xã hội và những tổ chức quần chúng khác nhau trong một thời gian rất dài.

Vì vậy, sau thống nhất, vấn đề đặt ra đối với công tác Mặt trận không còn chỉ là tập hợp nhân dân để đánh giặc.

Nó chuyển thành một câu hỏi khó hơn:

Làm thế nào để những lực lượng từng hoạt động trong những hoàn cảnh rất khác nhau cùng tham gia xây dựng một nước Việt Nam thống nhất?

Chính trong hoàn cảnh ấy, việc thống nhất các tổ chức Mặt trận của hai miền trở thành một yêu cầu lịch sử.

Đại hội Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam diễn ra từ 31/1 đến 4/2/1977 tại Hội trường Thống Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh, hợp nhất ba tổ chức: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam, lấy tên chung là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Đó là một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt.

Nếu trước đây Mặt trận từng là nơi tập hợp nhân dân để giành và giữ độc lập, thì từ đây nó phải trở thành một trong những nơi tập hợp sức dân để xây dựng đất nước sau chiến tranh.

Và người được giao đứng đầu tổ chức ấy là Hoàng Quốc Việt.

Chú thích ảnh: Đại hội Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh, từ ngày 31/1 đến 4/2/1977 – sự kiện thống nhất các tổ chức Mặt trận của hai miền.

Nguồn: TTXVN và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Trong ảnh tư liệu, Hoàng Quốc Việt là Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Đại hội.

2. NĂM 1977 – BA DÒNG CHẢY VỀ CHUNG MỘT MẶT TRẬN

Điều đặc biệt của Đại hội năm 1977 nằm ở chính thành phần của tổ chức mới.

Đây không đơn thuần là việc đổi tên một tổ chức.

Ba tổ chức Mặt trận được hợp nhất đều có lịch sử riêng, lực lượng riêng và quá trình hoạt động riêng trong chiến tranh.

Một bên là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở miền Bắc.

Một bên là Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Và bên cạnh đó là Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam.

Đại hội đã hiệp thương giới thiệu 191 thành viên tham gia Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khóa I; Đoàn Chủ tịch gồm 45 vị, Ban Thư ký gồm 7 vị. Tôn Đức Thắng được cử làm Chủ tịch danh dự, còn Hoàng Quốc Việt làm Chủ tịch.

Nhìn vào danh sách Đoàn Chủ tịch, có thể thấy rõ tính chất rộng rãi của tổ chức mới.

Có những nhà cách mạng lão thành.

Có cán bộ từ miền Bắc.

Có những người từng hoạt động trong Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam.

Có đại diện phụ nữ.

Có trí thức.

Có đại diện các tôn giáo.

Có đại diện các dân tộc.

Có những nhân sĩ từng hoạt động trong những tổ chức chính trị khác nhau.

Đó chính là hình ảnh của một Việt Nam đang cố gắng đặt những khác biệt của chiến tranh vào quá khứ để cùng bước vào thời bình.

Hoàng Quốc Việt, người từng làm công tác Mặt trận từ những năm kháng chiến, hiểu rất rõ rằng:

Đoàn kết trong chiến tranh đã khó. Đoàn kết trong hòa bình đôi khi còn khó hơn.

Bởi khi tiếng súng ngừng lại, những khác biệt về đời sống, quyền lợi, nhận thức và hoàn cảnh mới bắt đầu hiện ra rõ ràng.

Chú thích ảnh: Đoàn Chủ tịch Đại hội Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam năm 1977. Hoàng Quốc Việt được bầu làm Chủ tịch, Tôn Đức Thắng làm Chủ tịch danh dự.

Nguồn: Tư liệu TTXVN và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

3. NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU MẶT TRẬN Ở TUỔI 72

Khi nhận trọng trách Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 1977, Hoàng Quốc Việt đã 72 tuổi.

Ông đã trải qua gần nửa thế kỷ hoạt động cách mạng.

Từ người thợ mỏ.

Đến người hoạt động bí mật.

Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ.

Người phụ trách Tổng bộ Việt Minh.

Người làm công tác Mặt trận.

Viện trưởng đầu tiên của ngành Kiểm sát nhân dân.

Và bây giờ là người đứng đầu Mặt trận trong một đất nước vừa ra khỏi chiến tranh.

Có lẽ không nhiều người hiểu công việc này hơn ông.

Bởi cả cuộc đời Hoàng Quốc Việt đã gắn với một câu hỏi:

Làm thế nào để tập hợp những con người khác nhau thành một sức mạnh chung?

Trong kháng chiến, câu trả lời là đoàn kết để giành độc lập.

Sau thống nhất, câu trả lời phải được mở rộng:

đoàn kết để hàn gắn, xây dựng và bảo vệ đất nước.

Đó cũng là lý do vị trí của ông tại Đại hội năm 1977 không chỉ mang ý nghĩa về chức danh.

Nó là sự tiếp nối của cả một chặng đường công tác Mặt trận mà ông đã đi qua từ những năm trước Cách mạng Tháng Tám.

Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xác định Hoàng Quốc Việt là Chủ tịch từ tháng 2/1977 và đến Đại hội II năm 1983, ông chuyển sang giữ cương vị Chủ tịch danh dự.

Chú thích ảnh: Hoàng Quốc Việt trong những năm giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Nguồn: Tư liệu TTXVN và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; ảnh tư liệu về nhân vật và hoạt động Mặt trận trong giai đoạn sau thống nhất.

4. TỪ “MẶT TRẬN KHÁNG CHIẾN” SANG “MẶT TRẬN XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC”

Một sự thay đổi rất lớn diễn ra sau năm 1975.

Trong chiến tranh, Mặt trận chủ yếu vận động nhân dân:

• tham gia kháng chiến;

Nhưng sau chiến tranh, nhiệm vụ ấy phải chuyển sang một hướng mới.

Lao động sản xuất.

Khôi phục kinh tế.

Ổn định đời sống.

Xây dựng chính quyền và xã hội thống nhất.

Bảo vệ thành quả hòa bình.

Điều đó đòi hỏi Mặt trận phải tiếp tục giữ được khả năng tập hợp rộng rãi các tầng lớp nhân dân.

Đây là điểm rất đáng chú ý trong sự nghiệp Hoàng Quốc Việt.

Ông không xem đại đoàn kết chỉ là một khẩu hiệu được sử dụng trong thời chiến.

Nó phải trở thành một phương thức tổ chức xã hội trong thời bình.

Người công nhân cần được động viên để khôi phục sản xuất.

Người nông dân cần được vận động tham gia xây dựng kinh tế.

Trí thức cần được phát huy khả năng.

Các chức sắc và tín đồ tôn giáo cần được tập hợp trong đời sống chung của đất nước.

Đồng bào các dân tộc cần được gắn kết trong một quốc gia thống nhất.

Và những người từng có hoàn cảnh khác nhau trong chiến tranh cần có cơ hội cùng tham gia vào cuộc sống mới.

Đó là một nhiệm vụ rộng lớn hơn rất nhiều so với việc tổ chức một phong trào.

Nó là công việc hàn gắn một xã hội sau chiến tranh.

Chú thích ảnh: Nhân dân tham gia lao động, khôi phục sản xuất và xây dựng đất nước trong những năm đầu sau thống nhất.

Nguồn: Tư liệu ảnh lịch sử TTXVN về Việt Nam sau năm 1975; hình ảnh mang tính bối cảnh, không phải ảnh trực tiếp ghi lại một hoạt động cụ thể của Hoàng Quốc Việt.

5. MỘT MẶT TRẬN MUỐN MẠNH THÌ PHẢI ĐI ĐẾN CƠ SỞ

Một trong những vấn đề lớn của Mặt trận sau thống nhất là làm thế nào để tổ chức này không chỉ tồn tại ở các hội trường trung ương.

Bởi nếu Mặt trận chỉ có những cuộc họp lớn, những nghị quyết và những khẩu hiệu thì rất khó trở thành cầu nối giữa Nhà nước với nhân dân.

Đến đầu những năm 1980, yêu cầu đưa hoạt động Mặt trận về cơ sở, tới địa bàn dân cư ngày càng rõ.

Đây cũng là hướng được Đại hội Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ II năm 1983 xác định: hoạt động phải thiết thực hơn, hướng về cơ sở và các địa bàn dân cư.

Điều này cũng cho thấy một sự chuyển biến trong tư duy công tác Mặt trận.

Không chỉ vận động nhân dân thực hiện chủ trương.

Mà còn phải nắm được tâm tư, nguyện vọng của nhân dân và phản ánh những ý kiến ấy lên các cơ quan có trách nhiệm.

Nói cách khác, Mặt trận không chỉ là nơi “đưa chủ trương xuống”.

Nó còn phải là nơi đưa tiếng nói của người dân lên.

Đây là một bài toán mà Hoàng Quốc Việt cùng các đồng chí trong hệ thống Mặt trận tiếp tục theo đuổi trong những năm cuối nhiệm kỳ đầu.

Và chính từ thực tiễn ấy, yêu cầu đổi mới nội dung, phương thức hoạt động của Mặt trận ngày càng trở nên rõ ràng hơn.

Chú thích ảnh: Hoạt động của Mặt trận và các tầng lớp nhân dân trong những năm đầu sau thống nhất.

Nguồn: Tư liệu lịch sử về hoạt động Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; ảnh minh họa bối cảnh, không khẳng định Hoàng Quốc Việt xuất hiện trong từng hình ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.

6. NĂM 1982–1983 – NHỮNG NGÀY CUỐI CỦA MỘT NHIỆM KỲ, NHƯNG LÀ KHỞI ĐẦU CHO MỘT CÁCH NHÌN MỚI

Đầu những năm 1980, đất nước vẫn đứng trước rất nhiều khó khăn.

Sau chiến tranh là bài toán kinh tế.

Là đời sống nhân dân.

Là yêu cầu củng cố quốc phòng, an ninh.

Là những vấn đề xã hội phát sinh trong quá trình xây dựng đất nước.

Trong hoàn cảnh ấy, công tác Mặt trận cũng cần thay đổi.

Một dấu mốc quan trọng xuất hiện năm 1983.

Hoàng Quốc Việt cùng Huỳnh Tấn Phát và Xuân Thủy tham gia chỉ đạo xây dựng Chỉ thị số 17-CT/TW ngày 18/4/1983 của Ban Bí thư về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong tình hình mới”. Theo tư liệu của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chỉ thị này làm rõ hơn vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Mặt trận; trong đó nhấn mạnh ba chức năng cơ bản: tuyên truyền, giáo dục; phối hợp thống nhất hành động; phản ánh nguyện vọng, ý kiến của nhân dân.

Đây là một điểm rất đáng chú ý.

Bởi nó cho thấy công tác Mặt trận không còn được nhìn đơn giản như một bộ phận vận động quần chúng.

Nó được đặt trong một quan hệ rộng hơn:

Nhà nước – Mặt trận – nhân dân.

Và ở đó, Mặt trận phải có vai trò kết nối.

Tháng 5/1983, Đại hội Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ II họp tại Hà Nội.

Sau nhiệm kỳ đầu, Hoàng Quốc Việt thôi giữ chức Chủ tịch và được cử làm Chủ tịch danh dự.

Huỳnh Tấn Phát đảm nhiệm chức Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Một chặng đường kết thúc.

Nhưng những kinh nghiệm mà Hoàng Quốc Việt mang vào Mặt trận sau thống nhất vẫn tiếp tục được kế thừa.

Chú thích ảnh: Đại hội Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ II, tháng 5/1983 tại Hà Nội – thời điểm Hoàng Quốc Việt chuyển sang cương vị Chủ tịch danh dự.

Nguồn: TTXVN và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Đại hội diễn ra từ ngày 12–14/5/1983 tại Hội trường Ba Đình.

KẾT LUẬN – MỘT ĐỜI ĐI TÌM ĐIỂM CHUNG GIỮA NHỮNG CON NGƯỜI KHÁC NHAU

Nếu nhìn toàn bộ cuộc đời Hoàng Quốc Việt, có thể thấy một đường dây rất rõ.

Từ người thợ mỏ đến người cán bộ cách mạng.

Từ những năm hoạt động bí mật đến những ngày đứng đầu Tổng bộ Việt Minh.

Từ công tác dân vận, Mặt trận trong kháng chiến đến 16 năm xây dựng ngành Kiểm sát.

Và cuối cùng, khi đất nước đã thống nhất, ông lại trở về với công việc từng gắn bó sâu sắc nhất với mình:

tập hợp con người.

Năm 1977, ở tuổi 72, Hoàng Quốc Việt đứng đầu Mặt trận Tổ quốc Việt Nam khóa đầu tiên sau khi đất nước thống nhất.

Ông không còn phải vận động nhân dân cầm súng ra trận.

Ông phải giúp một dân tộc vừa bước ra khỏi chiến tranh tìm lại sự đồng lòng trong cuộc sống hòa bình.

Đó là một nhiệm vụ âm thầm.

Nhưng không hề nhỏ.

Bởi chiến tranh có thể kết thúc trong một ngày.

Còn để những vết chia cắt của chiến tranh thực sự lùi vào quá khứ thì cần nhiều năm tháng.

Và Hoàng Quốc Việt đã dành những năm cuối của sự nghiệp chính trị cho công việc ấy.

Từ Việt Minh.

Đến Liên Việt.

Đến Mặt trận Tổ quốc.

Tên gọi thay đổi theo từng giai đoạn lịch sử.

Nhưng điều ông theo đuổi gần như không thay đổi:

làm sao để càng nhiều người Việt Nam có thể tìm thấy một điểm chung để cùng đứng bên nhau.

Năm 1983, khi ông chuyển sang cương vị Chủ tịch danh dự, một thế hệ khác tiếp tục công việc.

Nhưng nền móng của nhiệm kỳ đầu tiên – nhiệm kỳ thống nhất các tổ chức Mặt trận của hai miền và đưa Mặt trận bước vào thời kỳ xây dựng đất nước – đã được đặt xuống.

Và đó có lẽ là một trong những nét đẹp nhất trong cuộc đời Hoàng Quốc Việt:

ông đi qua nhiều thời kỳ lịch sử, nhưng ở thời kỳ nào cũng làm cùng một việc – nối những con người lại với nhau.

Chú thích ảnh: Hoàng Quốc Việt – nhà hoạt động cách mạng lão thành, người dành nhiều thập niên cho công tác tổ chức, dân vận và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân.

Nguồn: Tư liệu TTXVN và Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.