HOÀNG SÂM – NGƯỜI ĐỘI TRƯỞNG ĐẦU TIÊN CỦA ĐỘI VIỆT NAM TUYÊN TRUYỀN GIẢI PHÓNG QUÂN

Thời kỳ: 1928–1968.
1. CẬU BÉ LỆ SƠN VÀ CUỘC GẶP THAY ĐỔI CUỘC ĐỜI

Năm 1915, tại Lệ Sơn, Tuyên Hóa, Quảng Bình, Trần Văn Kỳ ra đời trong một vùng quê có truyền thống yêu nước.

Tuổi thơ của ông gắn với những câu chuyện về những người chống ngoại xâm.

Nhưng bước ngoặt thực sự đến khi ông còn rất trẻ.

Theo tư liệu của Quân đội nhân dân, năm 13 tuổi, Trần Văn Kỳ được gặp Nguyễn Ái Quốc trong những năm hoạt động cách mạng ở Thái Lan và được Người giác ngộ, dìu dắt.

Đó là một cuộc gặp có ý nghĩa đặc biệt.

Một cậu thiếu niên quê Quảng Bình, từ một người trẻ tuổi chưa có kinh nghiệm chính trị, bắt đầu bước vào con đường hoạt động cách mạng.

Sau này, khi đã trở thành một cán bộ quân sự cấp cao, Hoàng Sâm vẫn được nhắc đến như một trong những người có nhiều năm gắn bó với Chủ tịch Hồ Chí Minh từ thời kỳ hoạt động bí mật.

Ảnh tư liệu: Thiếu tướng Hoàng Sâm, tên thật Trần Văn Kỳ.
Nguồn: Quân đội nhân dân và các tư liệu lịch sử về Hoàng Sâm. Đây là ảnh chân dung nhân vật, không phải ảnh chụp thời ông còn thiếu niên.

2. NHỮNG NĂM THÁNG BƯỚC VÀO HOẠT ĐỘNG CÁCH MẠNG

Những năm đầu hoạt động của Hoàng Sâm diễn ra trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Ông hoạt động bí mật, nhiều lần phải thay đổi địa bàn, tìm cách giữ liên lạc với tổ chức.

Đây cũng là thời kỳ ông tích lũy những kinh nghiệm đầu tiên về tổ chức, vận động quần chúng và hoạt động vũ trang.

Điểm đáng chú ý ở Hoàng Sâm là sự kết hợp giữa khả năng hoạt động bí mật, kinh nghiệm thực tế và năng lực tổ chức.

Chính những kinh nghiệm ấy sau này trở thành nền tảng để ông đảm nhận những nhiệm vụ quân sự quan trọng.

Đến năm 1944, khi cách mạng chuẩn bị bước sang giai đoạn mới, Hoàng Sâm đã là một cán bộ được tin cậy trong phong trào vũ trang ở Cao – Bắc – Lạng.

Và rồi một mệnh lệnh đặc biệt được truyền xuống.

Người thanh niên Trần Văn Kỳ được giao một cái tên mới:

Hoàng Sâm.

Cái tên ấy sau này trở thành một trong những cái tên nổi tiếng của thế hệ tướng lĩnh đầu tiên Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ảnh tư liệu: Khu vực rừng Trần Hưng Đạo, Cao Bằng – nơi Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ra đời.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Hình ảnh là tư liệu về địa điểm lịch sử, không phải ảnh chụp lễ thành lập ngày 22/12/1944.

3. NGÀY 22/12/1944 – 34 NGƯỜI TRONG RỪNG TRẦN HƯNG ĐẠO

Ngày 22/12/1944.

Giữa khu rừng Trần Hưng Đạo của Cao Bằng, một đơn vị đặc biệt được thành lập.

Đó là Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Chỉ có 34 cán bộ, chiến sĩ.

31 nam.

3 nữ.

Họ được tuyển chọn từ các đội du kích Cao – Bắc – Lạng và một số cán bộ từng được đào tạo quân sự ở nước ngoài.

Võ Nguyên Giáp được giao chỉ huy chung.

Hoàng Sâm làm Đội trưởng.

Xích Thắng – Dương Mạc Thạch – làm Chính trị viên.

Hoàng Văn Thái phụ trách kế hoạch – tình báo.

Văn Tiên phụ trách quản lý.

Vũ khí của đội cũng rất ít.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, toàn đội có 2 súng ngắn, 17 súng trường và 14 súng kíp.

34 con người.

33 khẩu súng các loại.

Một đơn vị nhỏ đến mức nếu chỉ nhìn bằng con số, khó có thể hình dung được tương lai của nó.

Nhưng Hồ Chí Minh đã xác định đây phải là một đội quân vừa chiến đấu vừa tuyên truyền, dựa vào nhân dân, xây dựng lực lượng từ nhỏ đến lớn.

Và người đầu tiên đứng ở vị trí Đội trưởng là Hoàng Sâm.

Ảnh tư liệu: Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân – đội quân 34 người ngày đầu thành lập.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là tư liệu lịch sử gắn với sự kiện thành lập đội ngày 22/12/1944.

4. PHAY KHẮT – TRẬN ĐÁNH ĐẦU TIÊN

Đội quân vừa thành lập chưa có thời gian để nghỉ.

Mục tiêu đầu tiên được lựa chọn là đồn Phai Khắt.

Đó là một đồn nhỏ của quân Pháp ở Cao Bằng.

Ngày 25/12/1944, chỉ ba ngày sau khi thành lập, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tiến công Phai Khắt.

Trận đánh diễn ra nhanh chóng.

Đồn bị tiêu diệt.

Vũ khí được thu giữ.

Nhưng điều quan trọng hơn cả là:

đội quân 34 người đã thắng trận đầu tiên.

Ngày hôm sau, 26/12, đội tiếp tục tiến công đồn Nà Ngần.

Một lần nữa, trận đánh kết thúc thắng lợi.

Hai trận đánh trong hai ngày.

Đó chính là những chiến công đầu tiên của lực lượng tiền thân Quân đội nhân dân Việt Nam.

Trong những trận đánh ấy, Hoàng Sâm không phải người duy nhất chỉ huy – Võ Nguyên Giáp được giao chỉ huy chung – nhưng với cương vị Đội trưởng, ông giữ một vị trí quan trọng trong tổ chức và chiến đấu của đơn vị.

Cái tên Hoàng Sâm bắt đầu được biết đến.

Ảnh tư liệu: Khu di tích đồn Phai Khắt – nơi diễn ra trận đánh đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 25/12/1944.
Nguồn: Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Quân đội nhân dân. Đây là ảnh địa điểm lịch sử, không phải ảnh chụp trận đánh năm 1944.

5. TỪ 34 NGƯỜI, MỘT ĐỘI QUÂN BẮT ĐẦU LỚN LÊN

Sau Phai Khắt và Nà Ngần, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân không dừng lại.

Đội tiếp tục vừa chiến đấu, vừa tuyên truyền, vừa gây dựng cơ sở.

Đây chính là điểm đặc biệt trong tư tưởng xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng.

Một trận đánh không chỉ nhằm tiêu diệt đối phương.

Nó còn phải tạo ảnh hưởng chính trị, củng cố niềm tin của nhân dân và thu hút thêm lực lượng.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận sau những thắng lợi đầu tiên, đội tiếp tục đẩy mạnh công tác vũ trang, xây dựng cơ sở cách mạng và tập hợp quần chúng.

Hoàng Sâm trưởng thành trong chính quá trình ấy.

Từ một đội trưởng của 34 chiến sĩ, ông dần trở thành một trong những cán bộ chỉ huy quan trọng của lực lượng vũ trang cách mạng.

Ngày 15/5/1945, Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được hợp nhất với các đơn vị Cứu quốc quân thành Việt Nam Giải phóng quân. Khi ấy, lực lượng đã phát triển lên tới 13 đại đội cùng nhiều đơn vị ở các địa phương.

Con đường từ 34 người đến một lực lượng lớn hơn đã bắt đầu từ những ngày ấy.

Ảnh tư liệu: Việt Nam Giải phóng quân trong năm 1945.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam. Ảnh minh họa giai đoạn sau khi các lực lượng vũ trang cách mạng được hợp nhất, không phải ảnh chụp riêng Hoàng Sâm tại thời điểm hợp nhất.

6. TỪ ĐỘI TRƯỞNG ĐẾN VỊ TƯỚNG ĐẦU TIÊN

Sau Cách mạng Tháng Tám, chiến tranh mới lại bắt đầu.

Hoàng Sâm bước vào một giai đoạn hoàn toàn khác.

Nếu năm 1944, ông chỉ huy một đội quân vài chục người, thì nay phải tổ chức và chỉ huy những lực lượng ngày càng lớn.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy quan trọng.

Ông từng là Khu trưởng Khu II, Khu trưởng Liên khu II, Liên khu III, rồi giữ các chức vụ tư lệnh ở nhiều chiến trường.

Tháng 1/1948, khi đang giữ chức Khu trưởng Chiến khu II, Hoàng Sâm được phong Thiếu tướng, thuộc đợt phong quân hàm cấp tướng đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Từ người đội trưởng 34 chiến sĩ đến vị tướng.

Khoảng cách ấy chỉ vài năm.

Nhưng đằng sau nó là một cuộc chiến tranh khốc liệt, nơi một thế hệ cán bộ quân sự phải trưởng thành ngay trên chiến trường.

Ảnh tư liệu: Thiếu tướng Hoàng Sâm trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Quân đội nhân dân/Bảo tàng Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Ảnh tư liệu về nhân vật, không phải ảnh chụp lễ phong quân hàm tháng 1/1948.

7. NGƯỜI CHỈ HUY ĐI QUA NHỮNG CHIẾN TRƯỜNG LỚN

Trong kháng chiến chống Pháp, Hoàng Sâm không chỉ gắn với những ngày đầu của quân đội.

Ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy trên các chiến trường.

Đến giai đoạn cuối cuộc kháng chiến chống Pháp, ông là Đại đoàn trưởng Đại đoàn 304 trong thời gian từ tháng 10/1954 đến tháng 3/1955.

Sau Hiệp định Genève, đất nước tạm thời chia làm hai miền.

Chiến tranh chưa thực sự khép lại đối với thế hệ của Hoàng Sâm.

Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ mới.

Năm 1968, Hoàng Sâm được điều vào mặt trận Trị – Thiên.

Ở tuổi ngoài 50, người đội trưởng của đội quân 34 người năm xưa lại trở về với chiến trường.

Ảnh tư liệu: Thiếu tướng Hoàng Sâm trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.
Nguồn: Quân đội nhân dân và tư liệu về cuộc đời hoạt động của Hoàng Sâm. Hình ảnh mang tính tư liệu về nhân vật, không khẳng định địa điểm nếu nguồn ảnh không ghi rõ.

8. NGÀY CUỐI CỦA NGƯỜI ĐỘI TRƯỞNG 34 CHIẾN SĨ

Tháng 6/1968, Hoàng Sâm vào mặt trận Trị – Thiên.

Ông trực tiếp trải qua những tháng chiến đấu ác liệt tại đây.

Ngày 15/12/1968, Hoàng Sâm hy sinh tại mặt trận.

Ông mới 53 tuổi.

Thi hài ông được quyết tâm đưa về Hà Nội giữa điều kiện chiến tranh khốc liệt.

Một tháng sau, tang lễ được tổ chức.

Theo tư liệu Quân đội nhân dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến tiễn đưa người cán bộ mà Người từng gặp và dìu dắt từ những năm hoạt động cách mạng bí mật.

Một người từng bắt đầu từ tuổi 13.

Một người từng đứng trước 34 chiến sĩ trong khu rừng Trần Hưng Đạo.

Một người từng chỉ huy những trận đánh đầu tiên của quân đội cách mạng.

Cuối cùng lại nằm xuống giữa một chiến trường cách quê hương rất xa.

KẾT – TỪ 34 NGƯỜI ĐẾN MỘT ĐỘI QUÂN

Có lẽ không thể kể về Hoàng Sâm mà không bắt đầu từ 34 người trong rừng Trần Hưng Đạo.

Bởi đó là nơi một phần lịch sử của Quân đội nhân dân Việt Nam bắt đầu.

Ngày 22/12/1944, Hoàng Sâm chỉ là người đội trưởng của một đơn vị rất nhỏ.

Nhưng hai ngày sau, đội quân ấy đã có chiến thắng đầu tiên.

Rồi từ 34 người, lực lượng lớn dần.

Từ Phai Khắt, Nà Ngần đến những chiến trường rộng lớn hơn.

Từ một đội trưởng đến một vị tướng.

Và cuối cùng, từ người học trò nhỏ được Nguyễn Ái Quốc giác ngộ đến một cán bộ quân sự cấp cao hy sinh trên chiến trường Trị – Thiên.

Cuộc đời Hoàng Sâm cho thấy một điều rất rõ:

những người đặt nền móng cho quân đội cách mạng không phải ngay từ đầu đã là những vị tướng.

Họ trưởng thành cùng với chính đội quân mà họ xây dựng.

Hoàng Sâm trưởng thành trong rừng núi Cao Bằng.

Trong những ngày thiếu súng, thiếu đạn.

Trong những trận đánh đầu tiên.

Và trong suốt hơn hai thập niên chiến tranh sau đó.

Ngày hôm nay, khi nhìn lại hình ảnh 34 chiến sĩ đứng giữa rừng Trần Hưng Đạo, thật khó tưởng tượng rằng từ một đơn vị nhỏ bé như thế đã hình thành nên một lực lượng quân đội ngày càng lớn mạnh.

Và ở vị trí người đội trưởng đầu tiên ấy, Hoàng Sâm đã để lại tên tuổi của mình trong những trang đầu tiên của lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ảnh tư liệu: Rừng Trần Hưng Đạo – nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Đây là địa điểm gắn trực tiếp với sự kiện khai sinh đội quân tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.