HOÀNG SÂM VÀ NHỮNG NGÀY XÂY DỰNG KHU GIẢI PHÓNG CAO – BẮC – LẠNG – HÀ – TUYÊN – THÁI 1945

1. Sau ngày 9/3/1945 – cuộc chiến chuyển sang một giai đoạn mới

Ngày 9/3/1945, quân Nhật đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương.

Bộ máy cai trị của Pháp ở nhiều nơi nhanh chóng tan rã.

Nhưng với lực lượng cách mạng, đây không phải là lúc dừng lại.

Ngày 12/3/1945, Trung ương Đảng ra Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”, xác định phát xít Nhật là kẻ thù chính trước mắt và phát động cao trào kháng Nhật, cứu nước.

Ở vùng Cao – Bắc – Lạng, tình hình thay đổi từng ngày.

Những đơn vị vũ trang cách mạng trước đó chủ yếu hoạt động trong rừng núi, đánh đồn nhỏ, bảo vệ cơ sở và tuyên truyền.

Bây giờ, họ phải làm một việc lớn hơn:

biến những vùng cơ sở cách mạng thành những vùng giải phóng thực sự.

Hoàng Sâm lúc ấy đã là Đại đội trưởng lực lượng Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.

Ông cùng Ban Chỉ huy đưa lực lượng xuống các địa bàn Ngân Sơn, Chợ Rã, Bạch Thông, phối hợp với cơ sở địa phương tiến hành khởi nghĩa từng phần, giải tán những bộ máy tay sai và mở rộng vùng làm chủ.

Đây là một bước chuyển rất quan trọng trong cuộc đời quân sự của Hoàng Sâm.

Từ đánh một đồn sang xây dựng một vùng giải phóng.

Ảnh tư liệu: Hoàng Sâm, người đội trưởng đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân.
Nguồn: Báo Quảng Bình giới thiệu ảnh chân dung Hoàng Sâm. Ảnh này là tư liệu về nhân vật, không phải ảnh chụp trực tiếp hoạt động của ông tại Ngân Sơn, Chợ Rã hay Bạch Thông năm 1945.

2. Ngân Sơn – Chợ Rã – Bạch Thông: từ chiến đấu đến giành chính quyền

Sau khi Nhật loại bỏ Pháp, ở nhiều địa phương vùng núi phía Bắc xuất hiện khoảng trống quyền lực.

Đó là thời cơ.

Nhưng thời cơ chỉ có ý nghĩa nếu lực lượng cách mạng đủ sức biến nó thành chính quyền của nhân dân.

Hoàng Sâm cùng các đơn vị Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tiến xuống các địa bàn thuộc Bắc Kạn.

Theo các tư liệu về ông, lực lượng do Hoàng Sâm chỉ huy đã tham gia giải phóng Ngân Sơn, Chợ Rã và phía bắc Bạch Thông, đồng thời phối hợp với cơ sở cách mạng tại chỗ xây dựng chính quyền cách mạng.

Điều đáng chú ý là cách mạng không chỉ dựa vào lực lượng vũ trang.

Ở mỗi nơi, bộ đội phải dựa vào:

• cơ sở Việt Minh;

• cán bộ địa phương;

Một đơn vị vũ trang có thể đánh chiếm một đồn.

Nhưng không thể tự mình xây dựng cả một vùng giải phóng.

Muốn vùng đất ấy thực sự đứng về phía cách mạng, phải có người dân tham gia, có tổ chức, có chính quyền và có lực lượng bảo vệ.

Đây chính là kinh nghiệm mà Hoàng Sâm và những cán bộ quân sự khác đang tích lũy trong những tháng đầu năm 1945.

Ảnh tư liệu: Nhân dân và lực lượng Việt Minh ở Việt Bắc trong cao trào Cách mạng Tháng Tám 1945.
Nguồn: VOV và các tư liệu về Cách mạng Tháng Tám ở Việt Bắc. Ảnh mang tính tư liệu về phong trào, không phải ảnh xác định Hoàng Sâm đang chỉ huy tại Bạch Thông.

3. Phủ Thông – khi người lính bắt đầu biết giữ một vùng đất vừa giành được

Cuối tháng 3/1945, Hoàng Sâm cùng Đàm Quang Trung chỉ huy một đơn vị đánh quân Nhật ở khu vực Phủ Thông.

Sau hoạt động quân sự này, lực lượng cách mạng tham gia chỉ đạo thành lập chính quyền cách mạng cấp xã tại địa bàn.

Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.

Bởi một cuộc khởi nghĩa không kết thúc khi tiếng súng ngừng.

Sau tiếng súng là hàng loạt câu hỏi:

Ai quản lý địa phương?

Ai giữ an ninh?

Ai tổ chức tự vệ?

Ai vận động nhân dân?

Ai bảo vệ kho tàng, lương thực?

Ai liên lạc với những vùng căn cứ khác?

Và quan trọng nhất:

Làm thế nào để vùng vừa giành được không bị đối phương quay lại chiếm?

Những câu hỏi ấy khiến lực lượng vũ trang phải gắn chặt với công tác chính trị và xây dựng chính quyền.

Đó cũng là lý do Khu giải phóng sau này không đơn thuần là một vùng có quân đội cách mạng.

Nó phải trở thành một căn cứ địa về chính trị, quân sự, kinh tế và xã hội.

Hoàng Sâm đang bước vào đúng giai đoạn đó.

Ảnh tư liệu: Phủ Thông, Bắc Kạn – địa bàn gắn với hoạt động của lực lượng cách mạng năm 1945.
Nguồn: Tư liệu địa phương và các tài liệu về hoạt động của Hoàng Sâm tại Phủ Thông; hình ảnh hiện nay không phải ảnh chụp trận đánh tháng 3/1945.

4. Từ Cao – Bắc – Lạng đến một vùng căn cứ liên hoàn

Một trong những vấn đề lớn nhất của cách mạng ở Việt Bắc là liên kết các căn cứ.

Cao Bằng có cơ sở cách mạng và lực lượng vũ trang phát triển sớm.

Bắc Kạn nằm ở vị trí nối liền.

Lạng Sơn có căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai.

Tuyên Quang và Thái Nguyên lại mở ra hướng liên kết xuống vùng trung du.

Hà Giang nối với khu vực biên giới phía Bắc.

Nếu từng căn cứ hoạt động riêng lẻ, đối phương có thể cô lập và đánh phá từng nơi.

Nhưng nếu các vùng này nối được với nhau, một không gian chiến lược rộng lớn sẽ hình thành.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đánh giá quá trình phát triển của các căn cứ Cao Bằng, Bắc Sơn – Võ Nhai và sự nối liền giữa chúng là tiền đề quan trọng để tháng 6/1945 hình thành Khu giải phóng gồm sáu tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên.

Đây không phải công việc của riêng Hoàng Sâm.

Đó là kết quả của cả một hệ thống cán bộ, lực lượng vũ trang, cơ sở Việt Minh và nhân dân các địa phương.

Nhưng Hoàng Sâm là một trong những người trực tiếp biến sức mạnh của một đơn vị vũ trang thành sức mạnh bảo vệ và mở rộng căn cứ.

Ảnh tư liệu: Lược đồ Khu giải phóng Việt Bắc năm 1945.
Nguồn: Các tài liệu lịch sử xác định Khu giải phóng gồm sáu tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang và Thái Nguyên cùng một số vùng phụ cận.

5. Ngày 15/5/1945 – những đội quân nhỏ hợp thành một lực lượng lớn

Một bước ngoặt quan trọng diễn ra vào 15/5/1945.

Tại Định Biên Thượng, Định Hóa, Thái Nguyên, Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và Cứu quốc quân được hợp nhất thành Việt Nam Giải phóng quân.

Hoàng Sâm có mặt tại lễ hợp nhất và được giao chỉ huy một đơn vị Việt Nam Giải phóng quân.

Đây là một bước phát triển tự nhiên.

Cuối năm 1944, chỉ có 34 chiến sĩ.

Sau Phai Khắt, Nà Ngần, Đồng Mu, lực lượng lớn dần.

Cùng lúc đó, Cứu quốc quân đã được xây dựng ở Bắc Sơn – Võ Nhai.

Hai dòng lực lượng vũ trang cách mạng giờ đây được đặt dưới một tổ chức thống nhất.

Việt Nam Giải phóng quân.

Và từ đây, bài toán không còn chỉ là:

“Đánh trận nào?”

Mà là:

“Làm thế nào sử dụng một lực lượng lớn hơn để bảo vệ cả một khu giải phóng?”

Đó là một bài toán hoàn toàn mới.