Hoàng Tá Viêm

Hoàng Tá Viêm (1820–1909), tên thật là Hoàng Tương, tự Tiêu Hương, hiệu Vân Đình, sinh ra tại làng Văn La, xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình. Ông xuất thân trong một gia đình dòng dõi quan lại danh gia vọng tộc (là con rể của vua Minh Mạng khi cưới Công chúa Hương Bính). Nhờ tài năng vượt trội, ông đỗ Cử nhân năm 1843, dấn thân vào chốn quan trường và thăng tiến đến các chức vụ vô cùng quan trọng như Thượng thư bộ Binh, Thượng thư bộ Lễ, kiêm Tiết chế Quân vụ Bắc Kỳ dưới triều vua Tự Đức. Quá trình hoạt động cách mạng và chống Pháp của ông bắt đầu sôi nổi từ năm 1870 khi ông được cử ra làm Tiết chế Quân vụ điều hành việc quốc phòng toàn vùng Bắc Kỳ. Công lao vĩ đại của Hoàng Tá Viêm là người chỉ huy tối cao của quân dân nhà Nguyễn tại Bắc Kỳ, đã chủ động liên kết và phối hợp xuất sắc với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc tổ chức các đợt phục kích nổi tiếng tại Cầu Giấy (Hà Nội): tiêu diệt Thiếu tá Francis Garnier năm 1873 và Đại tá Henri Rivière năm 1883. Những chiến công này đã đập tan mưu đồ đánh nhanh thắng nhanh của thực dân Pháp, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần chống ngoại xâm của nhân dân cả nước. Bên cạnh quân sự, ông còn là một nhà chính trị, nhà văn hóa lớn có nhiều đóng góp trong việc phát triển nông nghiệp, trị thủy và biên soạn nhiều tác phẩm địa chí, lịch sử giá trị. Về kết cục, sau khi Hòa ước 1884 được ký kết và triều đình nhà Nguyễn hoàn toàn hàng Pháp, ông rút về quê nhà sống ẩn dật, kiên quyết từ chối hợp tác với chính quyền thực dân và trút hơi thở cuối cùng vào năm 1909 tại Quảng Bình, thọ 89 tuổi.

Nhân dân và lịch sử vinh danh ông là một danh tướng, một nhà chính trị kiên trung bất khuất; tên ông hiện nay được đặt cho nhiều con đường đại lộ và trường học lớn tại Quảng Bình, Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh.