HOÀNG TĂNG BÍ Người diễn giả thắp lửa Duy Tân giữa lòng Hà Nội

Hoàng Tăng Bí sinh ra ở làng Đông Ngạc – vùng đất khoa bảng trứ danh của Kinh thành Thăng Long. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và có chí lớn. Đỗ Á nguyên khoa Bính Ngọ (1906), con đường làm quan rộng mở trước mắt, nhưng Hoàng Tăng Bí đã quay lưng với bổng lộc để chọn một con đường khác: con đường khai dân trí, chấn dân khí.

Khi Đông Kinh nghĩa thục ra đời, Hoàng Tăng Bí là một trong những người tham gia từ những ngày đầu. Ông đứng trên bục giảng không chỉ để dạy chữ Hán, mà còn để truyền lửa yêu nước. Những buổi giảng thơ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh của ông khiến người nghe rưng rưng, sôi sục. Giọng nói đĩnh đạc, lập luận sắc sảo, ông trở thành một trong những diễn giả nổi tiếng nhất của Đông Kinh nghĩa thục.

Không chỉ nói suông, Hoàng Tăng Bí còn tin rằng muốn nước mạnh thì kinh tế phải mạnh. Ông cùng Nguyễn Quyền mở hiệu Đông Thành Xương ở phố Hàng Gai, vừa buôn bán vừa làm thủ công nghiệp. Ông tự tay cải tiến khung cửi, dệt vải, chế biến trà, làm giấy hoa tiên để cạnh tranh với hàng Hoa kiều – một việc làm táo bạo, hiếm có ở một nhà nho thời bấy giờ.

Khi phong trào bị đàn áp, Đông Kinh nghĩa thục đóng cửa, Hoàng Tăng Bí bị bắt trong vụ “Hà Thành đầu độc”. May mắn được bảo lãnh, ông bị an trí ở Huế. Nhưng chính tại đây, ông âm thầm học tiếng Pháp, học toán học, mở rộng tầm tri thức, chuẩn bị cho con đường giáo dục mới.

Trở lại Hà Nội, ông mở trường dạy Pháp văn, Toán học, Khoa học thường thức; viết báo, dịch tiểu thuyết Pháp; sáng tác tuồng với những tích xưa mà hồn nước mới. Đến cuối đời, Hoàng Tăng Bí vẫn là một nhà giáo – nhà văn – nhà yêu nước trọn vẹn, qua đời năm 1939, để lại dấu ấn bền bỉ của một trí thức Duy Tân không bao giờ khuất phục.