HOÀNG THỊ KHÁNH – NỮ CHIẾN SĨ VÕ TRANG TUYÊN TRUYỀN BƯỚC QUA “CHUỒNG CỌP” CÔN ĐẢO

CÔ GÁI 22 TUỔI GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Sau Xuân Mậu Thân 1968, Đội Vũ trang tuyên truyền của Khu ủy Sài Gòn – Gia Định được giao nhiệm vụ đẩy mạnh tuyên truyền về tình hình chiến trường, vận động và giác ngộ quần chúng, đồng thời xây dựng cơ sở chính trị ngay trong nội thành. Hoàng Thị Khánh là đội trưởng của một đơn vị như vậy. Bà cùng đồng đội hoạt động tại những nơi đông người như chợ, bến xe, sân bay, cảng sông và khu vực trung tâm Sài Gòn, thường xuyên thay đổi vỏ bọc để tránh sự phát hiện của đối phương.

Công việc của họ không chỉ là phát truyền đơn. Những người làm công tác võ trang tuyên truyền còn treo cờ, treo biểu ngữ, tuyên truyền về tình hình chiến trường, vận động thanh niên không tham gia quân đội của chính quyền Sài Gòn và thực hiện công tác điều tra, nắm tình hình đối tượng mà tổ chức yêu cầu. Hoàng Thị Khánh phải di chuyển liên tục, xuất hiện trong đám đông trong thời gian ngắn rồi tìm cách thay trang phục, rút khỏi hiện trường trước khi bị phát hiện. Thành ủy TP.HCM ghi nhận bà từng trực tiếp chiến đấu tại khu vực Bảy Hiền trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Năm 1969, đường dây hoạt động bị lộ. Hoàng Thị Khánh bị bắt khi đang tổ chức rải truyền đơn, lúc đó bà vừa tròn 22 tuổi. Từ một người thường xuyên phải tìm cách thoát khỏi sự truy bắt trên đường phố Sài Gòn, bà bước vào hệ thống nhà tù của chính quyền Sài Gòn, bắt đầu những năm tháng bị tra tấn và giam cầm.

TỪ CHÍ HÒA, TÂN HIỆP, THỦ ĐỨC ĐẾN CÔN ĐẢO

Sau khi bị bắt, Hoàng Thị Khánh lần lượt bị giam tại nhiều nhà tù trên đất liền như Chí Hòa, Tân Hiệp, Thủ Đức trước khi bị đày ra Côn Đảo. Trong suốt quá trình thẩm vấn, bà bị tra tấn nhưng không khai báo về tổ chức và đồng đội. Những thương tích để lại trên cơ thể bà nhiều năm sau vẫn là dấu tích của thời kỳ tù đày.

Côn Đảo là nơi khắc nghiệt nhất trong hành trình tù đày ấy. Theo lời kể của chính bà, khi vừa xuống tàu, bà cùng những nữ tù chính trị khác bị đưa thẳng xuống “chuồng cọp”. Những căn buồng nhỏ, chật hẹp, nhiều người phải ở chung trong không gian chỉ vài mét vuông. Tại đây, tù nhân bị kiểm soát nghiêm ngặt, thiếu nước và phải chịu nhiều hình thức tra tấn.

Một trong những chi tiết ám ảnh nhất trong lời kể của bà là lượng nước được cấp mỗi ngày chỉ khoảng 0,75 lít/người, dùng cho cả uống, vệ sinh và tắm giặt. Với nữ tù nhân, điều kiện sinh hoạt càng khắc nghiệt hơn. Các chị em phải chia sẻ từng phần nước ít ỏi cho nhau trong những ngày đến kỳ kinh nguyệt hoặc khi có người bị bệnh. Chính trong hoàn cảnh ấy, sự đùm bọc giữa những người tù trở thành một cách để họ cùng nhau tồn tại.

“CHUỒNG CỌP” KHÔNG THỂ GIAM GIỮ Ý CHÍ

Những người tù chính trị không chỉ phải chịu đựng sự thiếu thốn về vật chất mà còn phải đối mặt với những thủ đoạn nhằm khuất phục tinh thần. Hoàng Thị Khánh kể rằng nữ tù nhân bị tra tấn, đánh đập, thậm chí bị rải vôi rồi hắt nước để gây bỏng và làm lở loét cơ thể. Mục đích của những biện pháp ấy là tạo sự sợ hãi, buộc người tù phải đầu hàng hoặc chấp nhận những điều kiện do nhà tù đặt ra.

Nhưng chính trong không gian tưởng như chỉ có đau đớn và tuyệt vọng ấy, những người nữ tù chính trị vẫn duy trì sự đoàn kết và tổ chức đấu tranh. Hoàng Thị Khánh cùng các đồng chí động viên nhau, đấu tranh đòi những quyền lợi tối thiểu cho tù nhân và giữ liên lạc tinh thần giữa các nhóm tù. Nhà tù vì thế không chỉ là nơi giam giữ mà còn trở thành môi trường để những người tù tiếp tục học tập, tổ chức và giữ vững niềm tin. Báo Quân đội nhân dân từng ghi nhận các tổ chức trong nhà tù Côn Đảo đã tổ chức học chữ, học văn hóa và học tập Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, biến nơi giam cầm thành một “trường học cách mạng”.

Với Hoàng Thị Khánh, tinh thần ấy tiếp tục được duy trì qua những việc rất cụ thể: động viên chị em, chia sẻ từng chút nước, cùng nhau đấu tranh và không để những trận đòn tra tấn phá vỡ sự đoàn kết. Từ một người làm công tác tuyên truyền giữa lòng Sài Gòn, bà tiếp tục “truyền lửa” ngay trong lòng nhà tù. Đó là một mạch nối đặc biệt trong cuộc đời người nữ chiến sĩ này.

NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ GIỮ LỬA TRONG LÒNG ĐỊA NGỤC

Trong hệ thống tù chính trị Côn Đảo trước năm 1975 có khoảng 1.000 nữ tù, phần lớn là những người hoạt động cách mạng tại Sài Gòn, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu và các địa bàn phía Nam, nhiều người bị đày ra đảo sau Xuân Mậu Thân 1968. Họ phần đông còn rất trẻ khi bước vào nhà tù.

Câu chuyện của Hoàng Thị Khánh vì thế không chỉ là câu chuyện của một cá nhân. Nó phản ánh một lớp nữ chiến sĩ hoạt động trong đô thị, sau khi bị bắt vẫn tiếp tục đấu tranh trong hệ thống nhà tù và biến sự đoàn kết giữa những người tù thành sức mạnh tinh thần. Nếu trên đường phố Sài Gòn, vũ khí của họ là truyền đơn, biểu ngữ, thông tin và khả năng vận động quần chúng, thì trong nhà tù, sự kiên định, đoàn kết và khả năng tổ chức trở thành “vũ khí” để họ chống lại sự khuất phục.

Một chi tiết đặc biệt khác trong ký ức của Hoàng Thị Khánh là bức tranh thêu “Chùa Một Cột” do chính bà thực hiện trong thời gian bị giam tại Côn Đảo. Bức tranh được thực hiện giữa điều kiện tù đày khắc nghiệt, thể hiện tình cảm hướng về Hà Nội và quê hương đất nước. Những kỷ vật thêu của các nữ tù Côn Đảo sau này được sưu tầm, lưu giữ như những chứng tích về đời sống tinh thần của người tù trong những năm tháng bị giam cầm.

Những đường kim mũi chỉ trong nhà tù vì thế mang một ý nghĩa khác. Khi không thể tự do đi lại, không thể viết công khai, những người phụ nữ vẫn tìm cách gửi gắm tình cảm, ký ức và niềm tin vào những vật nhỏ bé do chính tay mình làm ra. Đó cũng là một cách giữ cho đời sống tinh thần không bị nhà tù tước đoạt.

SÁNG 1/5/1975 – CÁNH CỬA MỞ RA

Những ngày cuối tháng 4/1975, các tù chính trị Côn Đảo theo dõi từng dấu hiệu bất thường từ bên ngoài. Một số radio bí mật giúp họ nắm được tình hình chiến sự. Khi các địa phương ở đất liền lần lượt được giải phóng và quân giải phóng tiến gần Sài Gòn, những người tù hiểu rằng thời khắc quyết định đang đến gần. Đến ngày 24/4, radio bị thu giữ, họ gần như mất hoàn toàn thông tin từ đất liền và phải quan sát những chuyển động của đối phương để phán đoán tình hình.

Từ chiều 28 đến đêm 30/4, máy bay liên tục hoạt động trên bầu trời Côn Đảo. Đối phương có dấu hiệu hoang mang, một số người tìm cách rời đảo. Trong các trại giam, những người tù chính trị cũng chuẩn bị cho tình huống xấu nhất, bởi họ không biết đối phương sẽ lựa chọn bỏ chạy, thủ tiêu tù nhân hay đưa họ ra biển.

Rạng sáng 1/5/1975, cánh cửa nhà giam mở ra. Một chiếc radio được đưa vào để chứng minh tin chiến thắng. Khi giọng đọc của Thượng tướng Trần Văn Trà vang lên trên sóng phát thanh, những người tù hiểu rằng Sài Gòn đã được giải phóng. Tiếng reo hò vang lên trong các phòng giam. Hoàng Thị Khánh và các nữ tù cùng nhau phá cửa, giải thoát cho những người còn bị giam ở các khu khác.

Đó là khoảnh khắc mà bà Hoàng Thị Khánh sau này gọi là một trong những thời khắc hạnh phúc và xúc động nhất của cuộc đời. Sau nhiều năm bị giam cầm, người phụ nữ từng hoạt động giữa lòng Sài Gòn cuối cùng được bước ra khỏi nhà tù trong ngày đất nước thống nhất.

RA KHỎI NHÀ TÙ, NHƯNG KHÔNG RỜI ĐỒNG ĐỘI

Sau ngày Côn Đảo được giải phóng, Hoàng Thị Khánh trở về Sài Gòn và tiếp tục công tác, tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh, xây dựng cuộc sống mới. Trước khi nghỉ hưu, bà từng giữ cương vị Phó Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh.

Nhưng câu chuyện của bà không kết thúc khi rời khỏi nhà tù. Từ những năm đầu sau khi nghỉ công tác, bà tiếp tục gắn bó với Ban Liên lạc cựu tù chính trị và tù binh TP Hồ Chí Minh, vận động nguồn lực chăm lo cho những người từng bị bắt, tù đày, xây dựng nhà tình nghĩa và hỗ trợ những cựu tù có hoàn cảnh khó khăn. Thành ủy TP.HCM cũng ghi nhận vai trò của bà trong việc tiếp tục giáo dục, truyền đạt ký ức lịch sử cho thế hệ trẻ.

Năm 2025, trong các hoạt động kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, bà Hoàng Thị Khánh tiếp tục kể lại ký ức về ngày Côn Đảo được giải phóng. Từ câu chuyện của bà, một thế hệ trẻ hôm nay có thể hình dung rõ hơn về những gì đã diễn ra phía sau những bức tường nhà tù và vì sao ngày 1/5/1975 lại trở thành một ký ức không thể phai mờ đối với hàng nghìn người từng bị giam trên đảo.

Hoàng Thị Khánh bước vào chiến tranh khi còn rất trẻ, hoạt động giữa lòng Sài Gòn rồi bị bắt, tra tấn và đày ra Côn Đảo. Nhưng “chuồng cọp” không khép lại câu chuyện của bà. Từ những con phố Sài Gòn đến những song sắt Côn Đảo, bà vẫn giữ vai trò của một người truyền tin, truyền niềm tin và kết nối đồng đội. Ngày bước ra khỏi nhà tù cũng là ngày bà bắt đầu một hành trình khác: giữ lại ký ức của những người đã đi qua “địa ngục trần gian” để kể cho thế hệ sau.