Hoàng Tích Trí – người Bộ trưởng dựng mạng lưới y tế giữa chiến khu

Những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chính quyền cách mạng phải đồng thời đối mặt với chiến tranh, nạn đói và nhiều dịch bệnh nguy hiểm. Trong hoàn cảnh thuốc men, nhân lực và thiết bị đều thiếu thốn, bác sĩ Hoàng Tích Trí nhận trách nhiệm tổ chức một nền y tế phục vụ nhân dân và kháng chiến.

Ông không chỉ làm công việc của một Bộ trưởng. Là nhà vi trùng học, Hoàng Tích Trí còn trực tiếp phụ trách cơ sở nghiên cứu, sản xuất vaccine, tham gia đào tạo bác sĩ và xây dựng mạng lưới y tế từ trung ương tới các chiến khu.

Hoàng Tích Trí sinh ngày 5 tháng 8 năm 1903 tại xã Đông Ngạc, huyện Từ Liêm, Hà Nội; quê gốc ở làng Phù Lưu, Từ Sơn, Bắc Ninh. Ông theo học y khoa, lựa chọn chuyên ngành vi trùng học và dịch tễ học — một lĩnh vực đặc biệt cần thiết tại một đất nước thường xuyên phải đối diện với các bệnh truyền nhiễm.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đội ngũ trí thức được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tham gia xây dựng chính quyền mới. Ngày 13 tháng 9 năm 1945, bác sĩ Hoàng Tích Trí được cử giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế theo Sắc lệnh số 33.

Ông cũng tham gia cuộc Tổng tuyển cử ngày 6 tháng 1 năm 1946 và trở thành đại biểu Quốc hội khóa I. Ngày 3 tháng 11 năm 1946, Hoàng Tích Trí được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế trong Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ông đảm nhiệm cương vị này cho đến khi qua đời năm 1958.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, Bộ Y tế phải rời Hà Nội, chuyển lên căn cứ Việt Bắc. Năm 1947, Bộ đặt cơ quan tại xã Minh Thanh, huyện Sơn Dương. Năm 1949, cơ quan chuyển tới xã Yên Nguyên, huyện Chiêm Hóa; năm 1950 lại chuyển về khu vực Hoàn Long thuộc Tuyên Quang và hoạt động ở đây cho tới ngày trở về tiếp quản Thủ đô năm 1954.

Giữa điều kiện chiến khu thiếu thốn, Bộ Y tế do Hoàng Tích Trí phụ trách phải thực hiện nhiều nhiệm vụ cùng lúc: chỉ đạo hệ thống y tế tại các liên khu và địa phương; cung cấp cán bộ, thuốc men, thiết bị cho chiến trường; tổ chức khám, chữa bệnh cho bộ đội và nhân dân; phòng chống dịch; đồng thời đào tạo đội ngũ thầy thuốc cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Một trong những cơ sở quan trọng nhất là Viện Vi trùng học Trung ương, tiền thân là Viện Pasteur. Năm 1949, cơ sở này được đổi tên thành Viện Vi trùng học và do bác sĩ Hoàng Tích Trí làm Viện trưởng.

Viện có nhiệm vụ nghiên cứu và sản xuất vaccine phòng bệnh, trong đó có vaccine đậu mùa; đồng thời bảo quản các chủng vi khuẩn dùng cho công tác nghiên cứu bệnh tả và thương hàn. Trong điều kiện chiến tranh, việc duy trì được hoạt động vi trùng học và sản xuất vaccine là một nỗ lực đặc biệt quan trọng, bởi dịch bệnh có thể gây tổn thất cho cả quân đội lẫn nhân dân không kém bom đạn.

Bộ Y tế còn tổ chức Vụ Phòng bệnh, chữa bệnh để chỉ đạo mạng lưới bệnh viện; Vụ Bào chế cung cấp thuốc và dụng cụ y tế cho tuyến tỉnh; cùng các cơ sở đào tạo và điều trị. Bệnh viện Thực hành với khoảng 80 giường vừa tiếp nhận thương binh, bệnh binh từ mặt trận, vừa chữa bệnh cho cán bộ và nhân dân, đồng thời là nơi sinh viên y khoa thực tập.

Trong các chiến dịch Trung Du, Hoàng Hoa Thám và Quang Trung, giảng viên cùng sinh viên y khoa được tổ chức thành những đội điều trị tham gia phục vụ mặt trận. Như vậy, trường học, bệnh viện và chiến trường được nối thành một hệ thống: người học y vừa tiếp thu kiến thức, vừa trực tiếp cứu chữa thương binh và tích lũy kinh nghiệm thực tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên theo dõi hoạt động của ngành y tế. Một hiện vật do gia đình Hoàng Tích Trí trao tặng Bảo tàng Hồ Chí Minh cho thấy Người từng gửi thư góp ý rất cụ thể về việc sử dụng nhân lực tại một bệnh viện. Trong thư, Bác nêu trường hợp Nhà thương Việt Trì có 77 người bệnh nhưng tới 52 y sĩ, học sinh y khoa và nhân viên giúp việc, qua đó yêu cầu ngành y tế chú ý tổ chức bộ máy hợp lý, tránh lãng phí nhân lực.

Những lá thư ấy thể hiện trách nhiệm lớn đặt lên vai người Bộ trưởng: không chỉ chữa bệnh mà còn phải phân bổ số cán bộ ít ỏi sao cho phục vụ được nhiều địa phương và nhiều bệnh nhân nhất.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và việc tiếp quản Hà Nội năm 1954, Hoàng Tích Trí tiếp tục giữ chức Bộ trưởng Bộ Y tế. Đồng thời, ông làm Chủ nhiệm Bộ môn Vi sinh vật học tại Trường Đại học Y Dược Hà Nội, trực tiếp tham gia đào tạo thế hệ bác sĩ mới.

Ngày 19 tháng 7 năm 1955, Bộ trưởng Hoàng Tích Trí ký Nghị định số 615-ZYO/NĐ/3A, quy định tổ chức các cơ quan trực thuộc Bộ và chính thức thành lập Bệnh viện C. Cơ sở này về sau trở thành nền móng của Bệnh viện Phụ sản Trung ương.

Cũng trong năm 1955, Hoàng Tích Trí là một trong chín bác sĩ đầu tiên của Việt Nam được Chính phủ công nhận học hàm Giáo sư. Trong nhóm trí thức y khoa tiên phong ấy còn có Hồ Đắc Di, Đỗ Xuân Hợp, Đặng Vũ Hỷ, Đặng Văn Ngữ, Trương Công Quyền, Trần Hữu Tước và Tôn Thất Tùng.

Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí qua đời ngày 21 tháng 11 năm 1958, khi mới 55 tuổi. Ông đã giữ trọng trách Bộ trưởng Bộ Y tế trong hơn mười hai năm, trải qua gần như toàn bộ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và những năm đầu khôi phục miền Bắc.

Di sản của Hoàng Tích Trí không nằm ở một công trình riêng lẻ. Đó là cả một hệ thống y tế được duy trì giữa chiến tranh: từ phòng dịch, vaccine, thuốc men đến bệnh viện, trường y và những đội điều trị ngoài mặt trận.

Trong núi rừng Việt Bắc, khi trang thiết bị còn thô sơ và cán bộ vô cùng thiếu, ông cùng các đồng nghiệp đã đặt những viên gạch đầu tiên cho một nền y tế mới — nền y tế hướng đến mọi người dân, phục vụ kháng chiến và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Câu chuyện về Hoàng Tích Trí nhắc chúng ta rằng chiến thắng không chỉ được tạo nên trên trận địa. Phía sau người lính còn có những bác sĩ, dược sĩ, sinh viên và cán bộ phòng dịch; phía sau họ là những người tổ chức để từng liều vaccine, viên thuốc và đội điều trị đến được nơi cần thiết.