Hoàng Vân – “Hò kéo pháo” từ chiến trường Điện Biên Phủ

Điện Biên Phủ không chỉ được lưu lại trong những bản đồ tác chiến, những trận đánh hay những con số về một chiến dịch kéo dài 56 ngày đêm. Ký ức về chiến trường ấy còn nằm trong những bức ảnh, trang viết và cả những bài hát. Trong số những tác phẩm âm nhạc gắn với Điện Biên Phủ, “Hò kéo pháo” của nhạc sĩ Hoàng Vân là một bài hát đặc biệt bởi hình ảnh trung tâm của tác phẩm đến từ chính một công việc rất thực tế của người lính: đưa những khẩu pháo nặng vượt qua địa hình hiểm trở để tới trận địa.

Hoàng Vân tên thật là Lê Văn Ngọ, sinh năm 1930 tại Hà Nội. Ông tham gia kháng chiến khi còn trẻ và hoạt động trong môi trường quân đội. Chính những năm tháng ấy đưa người nhạc sĩ đến gần với đời sống của bộ đội, nơi âm nhạc không chỉ được sáng tác trong một căn phòng yên tĩnh mà có thể xuất hiện giữa những cuộc hành quân, những chặng đường gian khó và công việc chuẩn bị cho chiến đấu.

Cuối năm 1953 và đầu năm 1954, lực lượng Việt Nam chuẩn bị cho chiến dịch tại Điện Biên Phủ. Một trong những nhiệm vụ đặc biệt khó khăn là đưa pháo vào các vị trí chiến đấu trên địa hình rừng núi. Bộ đội phải vận chuyển những khẩu pháo nặng qua đường dốc, trong điều kiện việc cơ động phương tiện rất hạn chế. Sức người, sự phối hợp và kỷ luật của tập thể trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng.

Hoàng Vân có mặt trong chiến dịch và từ thực tế ấy, “Hò kéo pháo” ra đời. Ngay tên bài hát đã cho thấy chất liệu mà ông lựa chọn. “Hò” vốn gắn với hình thức lao động tập thể, nơi nhịp điệu giúp nhiều người phối hợp động tác với nhau. Đưa cấu trúc ấy vào một bài hát về kéo pháo khiến âm nhạc và công việc của người lính gần như hòa vào cùng một nhịp.

Một chi tiết quan trọng của Chiến dịch Điện Biên Phủ là sự thay đổi phương châm tác chiến từ dự kiến “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc” theo quyết định của Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Khi kế hoạch thay đổi, những khẩu pháo đã được đưa vào trận địa phải được điều chỉnh, bố trí lại theo yêu cầu mới. Đằng sau một quyết định chiến lược vì vậy là rất nhiều công việc cụ thể mà các đơn vị phải thực hiện lại trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Ngày 13 tháng 3 năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ chính thức bắt đầu. Sau 56 ngày đêm chiến đấu, chiều 7 tháng 5 năm 1954, tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ bị đánh bại. Trong ký ức về chiến thắng ấy có những đơn vị trực tiếp xung phong vào cứ điểm, nhưng cũng có những lực lượng làm đường, vận tải, hậu cần và những người đã đưa từng khẩu pháo đến đúng vị trí để chúng có thể tham gia chiến đấu.

“Hò kéo pháo” giúp giữ lại một lát cắt rất cụ thể của chiến dịch. Thay vì cố kể toàn bộ Điện Biên Phủ trong một bài hát, Hoàng Vân tập trung vào một công việc và một nhóm người. Chính cách lựa chọn ấy khiến câu chuyện trở nên dễ hình dung: để có một trận đánh, trước đó phải có người đưa vũ khí tới trận địa; để một kế hoạch được thực hiện, rất nhiều công việc ít được nhìn thấy phải hoàn thành trước.

Điều này khá giống với cách một chương trình cộng đồng vận hành. Người tham gia thường nhìn thấy phần diễn ra trên sân khấu hoặc hoạt động chính, nhưng phía sau có thể là hàng loạt công việc như lập danh sách, gọi điện xác nhận, chuẩn bị vật dụng, chia nhóm, bố trí địa điểm và xử lý những thay đổi vào phút cuối. Không có việc nào trong số đó tạo cảm giác nổi bật bằng thời điểm chương trình chính thức bắt đầu, nhưng thiếu một mắt xích thì cả hoạt động có thể gặp vấn đề.

Câu chuyện kéo pháo còn cho thấy giá trị của sự phối hợp. Một công việc vượt quá khả năng của một cá nhân chỉ có thể hoàn thành khi nhiều người cùng làm đúng phần việc và giữ được nhịp chung. Trong làm việc nhóm cũng vậy, “có nhiều người” chưa chắc đồng nghĩa với “có một đội”. Nếu ba người cùng nghĩ rằng người khác đã chuẩn bị tài liệu, cuối cùng có thể chẳng ai chuẩn bị. Phân công chỉ thực sự có tác dụng khi mỗi người biết rõ mình làm gì, thời hạn nào và kết quả cần bàn giao cho ai.

Kế hoạch thay đổi cũng không nhất thiết đồng nghĩa với kế hoạch thất bại. Trong thực tế, có những thông tin chỉ xuất hiện khi công việc đã bắt đầu. Địa điểm có thể đột ngột không sử dụng được, số người tham gia thay đổi hoặc một hoạt động dự kiến không phù hợp với nhóm thực tế. Điều quan trọng khi ấy không phải cố giữ nguyên kế hoạch để chứng minh rằng mình đã chuẩn bị đúng, mà là nhận ra mục tiêu nào cần giữ và phần nào có thể điều chỉnh.

Sau Điện Biên Phủ, Hoàng Vân tiếp tục sáng tác trong nhiều thập niên và trở thành một trong những nhạc sĩ tiêu biểu của nền âm nhạc Việt Nam hiện đại. Ông qua đời năm 2018. Trong số lượng lớn tác phẩm ông để lại, “Hò kéo pháo” vẫn thường được nhắc đến khi nói về âm nhạc của thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Câu chuyện Hoàng Vân và “Hò kéo pháo” vì vậy không chỉ giúp chúng ta nhớ một bài hát của năm 1954. Nó còn nhắc rằng phía sau một thành quả lớn thường là rất nhiều công việc nhỏ được thực hiện đúng lúc và phối hợp với nhau. Khi nhìn thấy kết quả cuối cùng, chúng ta rất dễ nhớ người đứng ở phía trước mà quên những người đang giữ cho cả hệ thống vận hành phía sau. Trong một tập thể, biết ghi nhận những phần việc ít được nhìn thấy cũng quan trọng như việc biểu dương kết quả nổi bật. Bởi đôi khi điều quyết định một kế hoạch có đi được đến đích hay không lại nằm ở những công việc âm thầm mà nếu không có chúng, phần việc lớn hơn đơn giản sẽ không thể bắt đầu.