Hoàng Văn Nhủng – Người chiến sĩ đầu tiên ngã xuống vì Tổ quốc

Ngày 22/12/1944, giữa khu rừng thuộc hai tổng Trần Hưng Đạo và Hoàng Hoa Thám, tỉnh Cao Bằng, 34 chiến sĩ đã cùng đứng dưới lá cờ đỏ sao vàng, tuyên thệ thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân – tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Trong số những người đặt lời thề đầu tiên ấy có Hoàng Văn Nhủng, bí danh Xuân Trường. Chỉ hơn một tháng sau, người chiến sĩ ấy đã hy sinh trong trận đánh đồn Đồng Mu và trở thành liệt sĩ đầu tiên của Quân đội ta. Anh ra đi khi chưa có gia đình, không để lại một bức di ảnh, nhưng câu nói cuối cùng giữa làn đạn quân thù đã trở thành hình ảnh bất khuất về người chiến sĩ cách mạng: “Đánh đi, không lôi thôi gì với mình cả. Xung phong lên”.

Hoàng Văn Nhủng sinh ngày 4/11/1909, là người dân tộc Tày ở xóm Nà Nghiềng, xã Sóc Hà, châu Hà Quảng. Từ những năm 1930, được cán bộ cách mạng giác ngộ, anh cùng em trai là Hoàng Văn Vân tích cực tham gia hoạt động. Năm 1936, khi phong trào thanh niên phản đế lan rộng ở Cao - Bắc - Lạng, chàng trai 26 tuổi Hoàng Văn Nhủng quyết định rời gia đình đi theo cách mạng, làm nhiệm vụ liên lạc với bí danh Xuân Trường. Khoảng năm 1939, hai anh em bị mật thám bắt và tra tấn dã man, nhưng trước sau vẫn giữ kín mọi bí mật. Không khai thác được gì, địch buộc phải thả họ. Giữa năm 1940, Xuân Trường được cử sang Liễu Châu, Trung Quốc học quân sự. Bốn năm sau trở về, anh tiếp tục con đường chiến đấu và ngày 22/12/1944 trở thành một trong 34 đội viên đầu tiên của Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân.

Sau hai trận mở màn thắng lợi ở Phay Khắt và Nà Ngần, đơn vị trở về Lũng Dẻ củng cố lực lượng rồi nhận nhiệm vụ đánh đồn Đồng Mu. Đây là một cứ điểm quan trọng của quân Pháp, nằm trên một ngọn đồi giữa cánh đồng Nà Đoỏng, xã Ân Quang, châu Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Nếu giữ được Đồng Mu, địch có thể kiểm soát cả vùng Bảo Lạc, Thông Nông, cắt đường liên lạc với Sóc Hà và tuyến xuống Pác Lung – Ba Bể. Bởi vậy, tiêu diệt cứ điểm này không chỉ giúp Giải phóng quân gây thanh thế mà còn khiến quân Pháp phán đoán sai về phạm vi hoạt động của lực lượng cách mạng. Khác với Phay Khắt và Nà Ngần, đồn Đồng Mu được xây dựng kiên cố với tường dày, lỗ châu mai, giao thông hào và hàng rào dây thép gai. Nhận định đây là một mục tiêu “rắn” hơn, ta không thể dùng cách cải trang đột nhập như trước mà phải tổ chức tiến công trong đêm.

Tiểu đội trưởng Xuân Trường được giao dẫn đầu một tổ, phối hợp với các mũi khác đánh chiếm vị trí chỉ huy và tiêu diệt quân địch bên trong đồn. Gần 23 giờ, hai tổ xung phong vượt qua hàng rào thép gai, áp sát sân đồn. Một tổ vừa tìm cách đột nhập thì bị phát hiện. Lính khố xanh lập tức ném lựu đạn, bắn dữ dội ra ngoài. Xuân Trường không chần chừ, dẫn một tốp trèo qua cửa sổ, nhanh chóng hạ hai tên lính gác. Khẩu tiểu liên hết đạn, anh lập tức chuyển sang dùng kiếm ngắn, tiếp tục tiến về phía vị trí chỉ huy. Đúng lúc ấy, một viên đạn xuyên thẳng qua ngực khiến anh gục xuống. Đồng đội chạy tới định dìu người tiểu đội trưởng bị thương ra ngoài, nhưng Xuân Trường gạt tay, thúc giục mọi người tiếp tục chiến đấu: “Đánh đi, không lôi thôi gì với mình cả. Xung phong lên”. Đó cũng là những lời cuối cùng anh nói trước khi trút hơi thở giữa trận địa.

Những người đồng đội không dừng lại. Họ tiếp tục lao lên, biến sự hy sinh của Xuân Trường thành động lực để hoàn thành nhiệm vụ. Trận đánh kéo dài suốt 3 tiếng, từ đêm mùng 4 đến rạng sáng ngày 5/2. Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân tiêu diệt 20 lính, bắt 3 tù binh và thu 5 súng trường Mousqueton; phía ta, tiểu đội trưởng Xuân Trường anh dũng hy sinh. Sau trận đánh, đồng đội chôn cất anh tại cánh đồng dưới chân đồn Đồng Mu. Về sau, hài cốt của anh được đưa về nghĩa trang huyện Bảo Lạc rồi chuyển về quê nhà xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng.

Trận đánh hôm ấy cũng cho thấy chiến trường không diễn ra hoàn toàn theo những gì ta dự tính. Theo Đại tướng Võ Nguyên Giáp ghi lại trong hồi ký Những chặng đường lịch sử, sau này khi khai thác tù binh mới biết, ngay buổi trưa hôm bị tập kích, đồn trưởng người Pháp đã bắt được một lá thư của thổ phỉ biên giới đe dọa sẽ kéo quân tới hạ đồn trong đêm. Vì thế, quân Pháp lập tức báo động, tăng cường canh phòng và không cho bất kỳ ai ra vào. Người nội ứng vì vậy không thể báo tin cho lực lượng bên ngoài.

Hoàng Văn Nhủng, tức Xuân Trường, hy sinh khi mới 35 tuổi. Anh chưa lập gia đình và cũng không để lại một bức ảnh nào. Ngày 19/8/1961, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 337/TTg cấp Bằng “Tổ quốc ghi công”, chính thức công nhận anh là liệt sĩ – người liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1995, đồn Đồng Mu được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Đến năm 2014, khu di tích được tôn tạo, xây dựng nhà bia tưởng niệm; những ngôi mộ gió do người dân địa phương dựng lên quanh đó cũng trở thành những dấu tích tưởng nhớ các chiến sĩ đã nằm lại nơi này.

Sau trận đánh, xã Ân Quang được đổi tên thành Xuân Trường để ghi nhớ người chiến sĩ đã hy sinh tại đây. Tên anh còn được đặt cho bản Đồng Mu và tuyến đường dài 19,2 km từ Lũng Phán đến Đồng Mu. Từ một người con của xóm Nà Nghiềng không để lại di ảnh, Hoàng Văn Nhủng đã trở thành một phần không thể phai mờ trong những trang đầu tiên của lịch sử Quân đội Nhân dân Việt Nam. Giữa đêm Đồng Mu năm ấy, anh đã ngã xuống, nhưng lời thúc giục đồng đội “Xung phong lên” vẫn như vang vọng, nhắc nhớ về tinh thần của những người đã đặt viên gạch đầu tiên cho một đội quân từ nhân dân mà ra.