HOÀNG XUÂN HÃN VÀ HÀNH TRÌNH ĐƯA KHOA HỌC VÀO TIẾNG VIỆT

“Tôi cũng là mù trong bọn mù, điếc trong làng điếc. Nhưng mù phải lần đường, điếc nên dạn súng.”

— Hoàng Xuân Hãn, lời tự sự về quá trình biên soạn Danh từ khoa học.

Hoàng Xuân Hãn (1908–1996) là một học giả lớn của Việt Nam thế kỷ XX. Ông được đào tạo bài bản về toán học và kỹ thuật tại Pháp nhưng sau đó dành phần lớn cuộc đời cho giáo dục, khoa học và nghiên cứu lịch sử, văn hóa Việt Nam. Đặc biệt, ông có công lớn trong việc xây dựng hệ thống thuật ngữ khoa học bằng tiếng Việt và góp phần đặt nền móng cho nền giáo dục hiện đại.

1. TỪ CẬU HỌC TRÒ HÀ TĨNH ĐẾN NGƯỜI BƯỚC RA THẾ GIỚI

Hoàng Xuân Hãn sinh năm 1908 trong một gia đình Nho học ở Hà Tĩnh. Từ nhỏ, ông được học cả chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Dù gia đình không dư dả, cha mẹ vẫn cố gắng cho các con ăn học. Chính môi trường ấy đã hình thành ở ông niềm say mê tri thức và ý thức tự học rất sớm.

Năm 1929, ông sang Pháp du học và lần lượt theo học tại những trường danh tiếng. Ông đạt bằng kỹ sư cầu đường và thạc sĩ Toán tại Sorbonne. Khi được đề nghị giữ một chức vụ cao trong ngành Công chính với điều kiện nhập quốc tịch Pháp, ông đã từ chối. Sau đó, ông trở về Việt Nam năm 1936 và bắt đầu giảng dạy tại Trường Bưởi, nay là Trường THPT Chu Văn An.

Điều đáng chú ý là dù được đào tạo ở phương Tây, Hoàng Xuân Hãn không muốn tri thức mình học được chỉ phục vụ cho bản thân. Ông bắt đầu suy nghĩ về một vấn đề rất thiết thực: làm thế nào để người Việt có thể học và nghiên cứu khoa học bằng chính tiếng Việt của mình?

2. NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÔN NGỮ KHOA HỌC VIỆT NAM

Trong thời kỳ đó, nhiều môn khoa học ở Việt Nam chủ yếu được giảng dạy bằng tiếng Pháp. Người học muốn tiếp cận toán, lý, hóa hay thiên văn thường phải sử dụng thuật ngữ nước ngoài. Hoàng Xuân Hãn nhận thấy nếu muốn xây dựng một nền giáo dục thực sự dành cho người Việt thì trước hết phải có một hệ thống thuật ngữ khoa học bằng tiếng Việt.

Ông dành nhiều năm nghiên cứu và đến năm 1942 hoàn thành Danh từ khoa học, một công trình tập hợp hơn 6.000 thuật ngữ thuộc các lĩnh vực toán, lý, hóa, cơ học và thiên văn. Công trình này trở thành một nền tảng quan trọng cho việc sử dụng tiếng Việt trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Không chỉ dừng ở việc tạo ra thuật ngữ, Hoàng Xuân Hãn còn tham gia xây dựng chương trình giáo dục. Năm 1945, trong thời gian giữ chức Bộ trưởng Giáo dục và Mỹ thuật, ông xây dựng và ban hành chương trình trung học mới. Từ năm học 1945–1946, học sinh trung học bắt đầu được học các môn khoa học bằng tiếng Việt.

Như vậy, những gì ông làm không chỉ nằm trên trang sách. Từ một thuật ngữ toán học, một bài giảng khoa học cho đến cả chương trình giáo dục, ông từng bước góp phần biến tiếng Việt thành ngôn ngữ có thể sử dụng trong giáo dục và khoa học hiện đại.

3. NGƯỜI DÀNH CẢ ĐỜI ĐỂ GIỮ GÌN TRI THỨC VIỆT

Sau những năm hoạt động trong giáo dục, Hoàng Xuân Hãn tiếp tục nghiên cứu nhiều lĩnh vực khác nhau. Ông tìm hiểu lịch sử, văn học, ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, đặc biệt dành nhiều công sức khảo cứu về Lý Thường Kiệt, La Sơn Phu Tử và lịch Việt Nam. Những công trình này sau đó được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội và nhân văn năm 2000.

Điều đặc biệt ở Hoàng Xuân Hãn là ông không tự giới hạn mình trong một lĩnh vực. Một người được đào tạo về toán học và kỹ thuật lại có thể dành nhiều năm nghiên cứu sử học, văn học cổ và lịch pháp. Đằng sau sự đa dạng ấy là một mục tiêu thống nhất: tìm hiểu tri thức và đóng góp những gì mình biết cho đất nước.

Hoàng Xuân Hãn qua đời tại Pháp năm 1996. Nhưng những gì ông để lại vẫn tiếp tục được sử dụng và nghiên cứu. Từ các thuật ngữ khoa học, chương trình giáo dục cho đến những công trình khảo cứu lịch sử, dấu ấn của ông trải rộng trên nhiều lĩnh vực.

Câu chuyện của Hoàng Xuân Hãn để lại bài học về tinh thần tự học, sự ham hiểu biết và trách nhiệm của người trí thức đối với dân tộc. Ông cho thấy rằng học tập ở nước ngoài không có nghĩa là rời xa quê hương; ngược lại, những tri thức tiếp nhận được có thể trở thành nền tảng để đóng góp cho chính đất nước mình.

Từ những con số, thuật ngữ khoa học đến những trang sử Việt Nam, Hoàng Xuân Hãn đã dành gần cả cuộc đời để biến tri thức thành một phần của di sản dân tộc.