HỌC ĐỂ CỨU NƯỚC, CỨU DÂN

Từ năm lên 10 tuổi, Bác Hồ đã biết thích hai câu thơ cụ Phan Bội Châu thường ngâm:

“Khuya sớm những mong ghi sử sách

Lập thân hèn nhất ấy văn chương”

Văn chương nói đây là thứ văn chương sách vở xa rời thực tế. Tứ thư, ngũ kinh, học trò nhai đi nhai lại cốt để đi thi, đỗ đạt ra làm quan vinh thân, phì gia. Bác Hồ không thích lối học và thi cử ấy. Cụ Phó bảng, thân sing của Bác, đã đỗ đạt cũng không làm quan. Đi dạy học, Cụ vẫn thường nói với học trò:

- Thi cử mà làm gì? Không biết các anh nghĩ sao chớ con thầy, thầy không cho học như thế này!...

Nhưng từ nhỏ, Bác Hồ đã là một cậu bé tư chất rất thông minh, ham hiểu biết. Ngày còn ở làng Kim Liên, một hôm trời chuyển cơn mưa, có sấm. Cậu bé lên năm, sáu tuổi đó đã biết nắm tay một anh thanh niên hỏi:

- Sấm ở đâu?

Anh thanh niên trả lời:

- Sấm ở trên trời!

Cậu bé hỏi tiếp:

- Thế trên trời còn gì nữa không? Có người ta không?

Anh thanh niên chịu không trả lời được.

Cậu bé theo cha đi dạy học ở nhiều nơi. Cậu cũng học chữ Nho, chữ Pháp ở trường Quốc học Huế. Nhưng cậu thích nhất là đọc sách, ham hỏi ý nghĩa và chú ý quan sát cuộc sống xung quanh. Sống trong cảnh nước mất, tận mắt nhìn bao cảnh đồng bào bị áp bức bóc lột tới xương tủy, sưu cao, thuế nặng, đi phu phen nơi rừng xanh, nước độc… Cậu đã sớm có nối đau nước, thương dân và nuôi chí hướng: Phải làm sao đuổi cổ thực dân Pháp đi, giành độc lập cho nước nhà. Như vậy thì không thể nào cứu đi theo con đường của hủ nho. Phải học cái mới, tìm lấy con đường cách mạng đúng đắn nhất, tiến bộ nhất. Muốn học như thế ở cái nước Việt nam phong kiến cổ hủ, ở cái đất thực dân đô hộ kìm hãm lúc bấy giờ, không có trường học nào, sách vở nào dạy cho. Thầy giáo trẻ Nguyễn Tất Thành - tên Bác Hồ - nghỉ dạy học tìm đường ra nước ngoài. Đi để làm cách mạng cứu nước.

Lập chí cao như thế cho nên Bác Hồ có một quyết tâm học hỏi rất cao, lòng khiêm tốn và ham muốn hiểu biết rất lớn.

Anh Ba - bí danh của Bác Hồ khi Bác làm phụ bếp trên tàu biển thường nói:

- Cái gì đối với tôi cũng mới, tôi cần phải học tất cả!...

- Lần đầu tiên tôi mới thấy cái này!

“Đi một ngày đàng học một sàng khôn” câu phương ngôn đó đối với Bác Hồ thật hết sức có ý nghĩa. Có thể nói từ ngày Bác rời Tổ quốc ra đi lênh đênh khắp năm châu, bốn biển. Bác học trong sách báo, học hỏi nhiều người xung quanh. Những cuốn sách phong phú nhất, sinh động nhất luôn mở rộng trước mắt bác là những trường đời thực tế với bao cảnh sống, bao đất nước xa lạ khác nhau. Có mục đích và chí hướng rõ rệt cho nên Bác học cũng có ngay phương hướng từ đầu: Cái gì lợi, cái gì cần cho con đường cách mạng cứu nước, cứu dân thì Bác học trước.

Trước hết Bác Hồ học cách xem xét chế độ xã hội, phẩm chất con người. Cho nên có những người cũng đi như Bác, hoặc đi nhiều hơn Bác mà không tìm thấy, nhưng Bác lại nhìn tháy và học được nhiều chuyện mới lạ. Thấy ở bến tàu Mác-xây, nhân dân lao độngv à thợ thuyền Pháp cũng phải làm ăn vất vả, đời sống cũng khổ cực, Bác suy nghĩ: “Thế ra ở nước Pháp cũng có người nghèo như bên ta”.

Trong thấy những người con gái Pháp nghèo khổ phải đi làm nghề mại dâm, bác rất thương cảm và đặt câu hỏi: “Tại sao, người Pháp không “khai hóa” đồng bào của họ trước khi đi “khai hóa” nước ta?”.

Công việc phụ bếp trên tàu biển rất vất vả, nặng nhọc mà lương tháng anh Ba chỉ được có mười quan, không được băng một phần mười lương của người khác. Mỗi ngày, chín giờ tối công việc mới xong. Anh Ba mệt lử. Nhưng trong khi người khác nghie ngơi hoặc đánh bài, anh Ba lại đọc sách hay viết tới 11, 12 giờ đêm. “Mỗi ngày, anh dậy thật sớm để xem mặt trời mọc. Và trong những đêm trăng, anh hầu như không nghỉ. Anh đi lại trên tàu ngắm trăng, ngắm biển. Một lần tàu đậu lại Tê-rê-đít-pho vào lúc hoàng hôn. Biển lặng sóng. Hoàn đảo giống như một cái chụp đèn khổng lồ để trên mặt biển, phái trên lóng lánh, phía dưới xanh xanh. Chỉ có thế thôi mà anh Ba trầm trồ khen ngợi “đẹp quá”. Đất nước ở nơi đâu thì cũng đẹp và nên thơ như thế. Nhưng, con người thì!...”

Nhìn thấy cảnh người da đen ở hải cảng Đa Cao phải bơi ra giữa lúc sóng bão ầm ầm để liên lạc với tàu đậu ngoài khơi và bị chết đuối, anh Ba rất thương cảm lại chành lòng nghĩ tới nước nhà, trên bến Phan Rang cũng đã từng xảy ra cảnh đồng bào mình bị chết đuối trong khi bọn Pháp đứng trên bờ cười sặc sụa. Anh Ba đi đến một nhận xét:

“Những người Pháp ở Pháp phần nhiều là tốt. Song những người Pháp thực dân rất hung ác, vô đạo đức. Ở đâu chúng nó cũng thế. Đối với bọn thực dân tính mạng của người thuộc địa, da vàng hay da đen cũng không đáng một xu!”

Nhưng có áp bức thì có đấu tranh. Anh ba đi nhiều, thấy nhiều đã nhìn rõ hơn bộ mặt hung ác của kẻ thù là chủ nghĩa đế quốc, đồng thời cũng nhìn thấy những người bạn chiến đấu đông đảo và hùng hậu là giai cấp vô sản và nhân dân các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới.

Cả quãng đời bôn ba hàng chục năm trời ở nước ngoài tìm con đường cách mạng tới năm 1993 Bác Hồ chính thức theo học một lớp ngắn hạn 6 tháng trong trường Lê nin ở Liên Xô là trường Đảng cao cấp cho các lãnh tụ các nước ngoài, và sau đó, năm 1936 Bác có theo lớp nghiên cứu sinh thuộc Ban Sử học của Viện Nghiên cứu các vấn đề dân tộc dân tộc và thuộc địa. Nhưng sẵn có ý chí cách mạng cứu nước, cứu dân và bằng con đường học tập trong thực tiễn cuộc sống, alo động và đấu tranh, Bác Hồ đã sớm tiếp thu được học thuyết Mác- ê nin và chủ nghĩa Cộng sản, tìm thấy con đường cách mạng đúng đắn nhất dẫn dắt dân tộc ta tới thắng lợi ngày nay.