Học giả Nguyễn Văn Huyên và góc nhìn mới về địa lý hành chính, tập quán của người Việt

|Dân sinhĐô thịDi sảnThị dânVăn hóaKhoa họcLối sốngDiễn đànThứ ba, 23/12/2025
18:41 Văn hóa Văn hóa đọcHọc giả Nguyễn Văn Huyên và góc nhìn mới về địa lý hành chính, tập quán của người Việt 15:38 | Thứ tư, 20/12/2023 0Bằng các số liệu vẫn còn tồn tại cũng như phân tích hợp lý, học giả Nguyễn Văn Huyên đã mang đến cái nhìn mới mẻ và đầy bất ngờ về các nỗ lực “quy hoạch” của chính quyền thuộc địa, những như rất nhiều hạn chế vẫn còn ở đó trong tâm thức sau “lũy tre làng”.Nổi tiếng với các công trình nghiên cứu về văn hóa Việt Nam như Hội hè lễ Tết của người Việt, Sinh hoạt của người Việt: Cư trú – Kiến trúc – Hát đối… Thế nhưng có một tác phẩm đánh dấu sự chuyển biến trong hướng nghiên cứu của học giả Nguyễn Văn Huyên mà ít người biết đến, đó là Địa lý hành chính và tập quán của người Việt.Ra mắt vào thập niên 1940, do nhiều gián đoạn bởi chiến tranh, nên tác phẩm này chỉ còn lại bản in thử, và gần đây mới xuất hiện lại với 2 di cảo chưa từng công bố.Bìa sách Địa lý hành chính và Tập quán của người Việt. Ảnh: Minh AnhNghiên cứu về tỉnh và tổngTrong tác phẩm này, ông đã chọn hai trong số nhiều kiểu tổ chức hành chính của Việt Nam truyền thống là tỉnh và tổng để tái hiện quá trình phân cấp quản lý địa phương, đồng thời mang đến bức tranh tương đối đặc thù của dân cư thời đó.Với tỉnh, ông chọn Bắc Ninh và khai thác theo truyền thống địa dư, địa chí. Bắt nguồn từ thời điểm vua Gia Long khi chia nước thành 24 trấn, 4 doanh và 2 thành, bấy giờ thì xứ Kinh Bắc vẫn còn được gọi là trấn Kinh Bắc. Sau đó dưới thời Minh Mạng, nó trở thành Bắc Ninh trấn và sau đó là tỉnh Bắc Ninh. Đi kèm những thay đổi này là các chi tiết về các đơn vị nhỏ hơn, như phủ, huyện, tổng, xã…Học giả Nguyễn Văn Huyên. Ảnh: WikipediaVới tổng, ông chọn tổng Dương Liễu thuộc huyện Đan Phượng (tỉnh Hà Đông xưa), gồm 5 làng: Dương Liễu, Quế Dương, Mậu Hòa, Cát Ngòi và Yên Sở. Chính trong phần này mà mối quan hệ giữa quyền lực địa phương và pháp luật nhà nước, cũng như những cải cách mới khi Pháp thiết lập chế độ thuộc địa, can thiệp vào bộ máy nhà nước... đã được thể hiện.Phần này gồm những bài viết cũng như di cảo có nhiều giá trị, có thể thoáng qua như việc giải nghĩa bài đồng dao Chi chi chành chành đặt trong bối cảnh chính trị, hoặc cách đặt tên trong hoàng tộc Việt Nam… nhưng cũng có nhiều bài viết vô cùng sắc sảo, cho thấy một góc nhìn khác về địa lý hành chính của người Việt xưa.Theo học giả Nguyễn Văn Huyên, các làng trong một tổng thường có một sự kết nối với nhau qua việc thờ chung vị thần nào đó, từ đó họ được gắn kết bởi quyền lợi chung. Chẳng hạn như thờ cúng Thành hoàng ở đình, thờ Phật ở chùa, quản lý công sản của làng… Trong tác phẩm này, tác giả đã khảo sát 3 làng gồm Dương Liễu, Quế Dương và Mậu Hòa cùng thờ tướng Lý Phục Man – người có công lớn trong việc thu phục các bộ tộc thiểu số ở thế kỷ 6. Thiết chế mang tính nghi lễ và tín ngưỡng này đã cố kết người dân 3 làng với nhau, cả về quyền lợi lẫn trách nhiệm, bổn phận, tuy vậy mỗi nơi vẫn sẽ gìn giữ tập quán khác nhau.Thế nhưng sở hữu đặc điểm khác nhau, quan niệm khác nhau… cho nên quá trình “chung sống” nói trên luôn không dễ dàng. Bằng các ghi chép để lại, học giả Nguyễn Văn Huyên đã cho ta thấy rất nhiều lát cắt về những xung đột đời thường, chẳng hạn trong việc xây dựng đình thờ, vị trí xem hát để chọn ca nữ hát dâng lễ tế thần vào mỗi tháng Ba âm lịch hàng năm, hay cả quá trình tranh giành những vùng đất bồi được mở mang nhờ phù sa sông…Ông cũng cung cấp rất nhiều chuyện kể hài hước, chẳng hạn có lần hương hào của làng Mậu Hòa đã để vạt sau chiếc áo dài của mình chờm lên chiếc chiếu của làng Dương Liễu, và cũng rất nhanh, hương hào của Dương Liễu với con dao sắc trong tay, đã cắt ngay vạt áo đó theo rãnh giữa hai tấm ván sàn.Mọi thứ diễn ra như các câu chuyện mang tính ngụ ngôn, từ đó dẫn đến những phiên phân xử. Khi xảy ra bất đồng giữa các cá nhân thì các hương hào hay người đại diện nhà nước luôn tìm cách dàn xếp êm đẹp, trong khi nếu như vụ việc dẫn đến kiện cáo, thì các quan tòa anh minh đều tìm cách gợi lại những tình cảm tốt đẹp trước đó của cư dân. Ví dụ trong phiên xét xử nọ, các cấp cao hơn đã phân xử rằng: “Nếu muốn đối xử với người khác bằng lòng bao dung, ta đừng đắn đo việc làm đó là hợp hay trái lý; nếu muốn gắn bó mọi người lại với nhau bằng lòng tốt, ta đừng bàn cãi nguyên tắc đúng, sai. Ta giống như tảng băng tan ra thành hai nửa và hợp trở lại”. Tuy vậy sau nhiều nỗ lực thì các tranh chấp vẫn sẽ diễn ra một cách thường xuyên.Những việc nói trên cũng khiến cho vị học giả dẫn đến kết luận có phần hài hước, đó là phải rất kiên nhẫn mới có thể sống ở vùng nông thôn Bắc bộ. Ông cũng khẳng định thêm nhận định này bằng chứng cứ là phải sau 2 đợt ném bom thực sự chết chóc thì người Hà Nội mới quyết tâm rời thành phố để trở về làng. Và cũng vì thế mà cũng dễ hiểu dẫu cho chính quyền nhà nước thuộc địa đã cố gắng vươn quyền lực quản lý xuống đến các địa bàn làng xã nhưng những nơi này vẫn sẽ tạo những khoảng trống cho quyền lực địa phương tồn tại nghìn đời, như câu thành ngữ “phép vua còn thua lệ làng”.Bản đồ toàn cảnh tổng Dương Liễu do học giả Nguyễn Văn Huyên vẽ tay, hiện được lưu trữ trong tư liệu của gia đình tác giả. Ảnh: Trích từ sáchXã hội của nam giớiĐiều này thể hiện ở một khía cạnh tương đối quen thuộc, đó là người nữ thường không có vai trò gì chính thức trong làng. Họ không có quyền tham gia vào công việc làng, cũng như không nhận được gì từ hoa lợi cộng đồng. Thế nhưng ngược lại, cộng đồng có thể nhận được đóng góp của họ bằng tiền hoặc là công sức cho các công trình mang tính chất chung. Một điều cũng tương đối mới mà học giả Nguyễn Văn Huyên cung cấp là sự xuất hiện của giáp.Theo đó đây là tổ chức gồm ít hoặc nhiều những người đàn ông ở trong một xã tập hợp với nhau, họ có thể là hàng xóm, họ hàng, hoặc thậm chí tụ họp cùng nhau chỉ vì cảm tình hoặc sở thích cá nhân. Theo tác giả, giáp đã có mặt ngay từ rất sớm, chẳng hạn ở đình Dương Liễu mà ông khảo sát thì các tấm bia có niên đại từ năm 1704 đã có ghi chép về tổ chức này. Tuy vậy nó luôn biến thiên và thay đổi liên tục. Những người cao tuổi trong làng cho biết các giáp dễ bề tan rã sau các bất đồng cũng như cãi vả. Một số giáp khác thì mất hoặc là tứ tán do các trận lũ và dân di cư từ trong lịch sử.Trang đầu bản in thử công trình 'Bức tranh địa lý hành chính của một tỉnh Việt Nam xưa - Tỉnh Bắc Ninh (hay Kinh Bắc). Ảnh: Trích từ sáchĐây có thể coi là điển hình của một xã hội nam giới, nơi chỉ những người có đặc trưng giới tính mới được tham gia. Một điều đặc biệt, như Nguyễn Văn Huyên chia sẻ, là ngôi thứ của các thành viên chỉ được xác định theo thời gian vào giáp, mà không tính đến địa vị xã hội hoặc đặc quyền khác. Dẫn đến ngay từ rất nhỏ, những em bé trai khi vừa ra đời đã được đăng ký vào giáp. Và cũng do đó mà số lượng vượt trội của trẻ em trai là dễ lý giải, bởi không có lợi ích gì khi đăng ký hộ tịch cho con gái, và việc đăng ký nói trên cũng không bắt buộc ở thời bấy giờ.Điều này dẫn đến kết luận rằng việc khai sinh cho trẻ em gái ở các phân cấp hành chính nhỏ hơn dễ bị lơ là. Qua các nghiên cứu của mình, học giả Nguyễn Văn Huyên nhận thấy ở vùng thôn quê, người ta cảm thấy có sự tự hào nhất định khi làng mình sinh nhiều con trai hơn làng bên cạnh. Và vì không được khai sinh nên việc khai tử cũng có kết quả tương tự. Những sinh linh được khai tử duy nhất chính là con của gia đình khá giả hoặc ở gần nhà của người phụ trách hộ tịch.Ở đây lại một lần nữa “phép vua thua lệ làng”, khi với dân thường, họ thấy hộ tịch không mấy cần thiết cũng như không phải nhu cầu bức thiết hàng ngày. Dẫn đến số liệu ghi lại còn nhiều điểm nhiễu hoặc không hợp lý. Chúng chủ yếu thuộc về người lớn, nhất là nam giới vào giáp hoặc những thành viên của gia đình tương đối khá giả. Bởi một nghịch lý là việc đăng ký hộ tịch hay khai tử cần phải tìm thấy hai người làm chứng, và với tâm thức sợ sệt những điều mang tính “hình thức”, “bút sa gà chết”, “giấy trắng mực đen”… vốn ăn sâu vào trong tâm khảm, khiến cho việc thực hiện chúng không hề dễ dàng. Một điểm khác nữa là sự ra đi của một con người cũng kéo theo nhiều nghi thức, nghi lễ, dẫn đến tỷ lệ tử hay số lượng người chết không được chính xác.Có thể thấy rằng việc sống quần tụ cũng như có làng quê gốc luôn là vinh dự đối với người Việt, nhưng những tồn tại của ý thức hệ và cách làm việc theo thói quen đã khiến cho việc ghi chép địa lý hành chính gặp nhiều khó khăn. Bằng các số liệu vẫn còn tồn tại cũng như phân tích hợp lý, học giả Nguyễn Văn Huyên đã mang đến cái nhìn mới mẻ và đầy bất ngờ về các nỗ lực “quy hoạch” của chính quyền thuộc địa, những như rất nhiều hạn chế vẫn còn ở đó trong tâm thức sau “lũy tre làng”. Địa lý hành chính và tập quán của người Việt là một tác phẩm hữu ích, đặc biệt là trong bối cảnh đất nước đang tiến hành cải cách hành chính, và thực hiện công cuộc chấn hưng văn hóa như là hiện nay.Minh Anhbài viết liên quanLê Thánh Tôn - con đường lặng lẽ phồn hoaGóc thành nam, dâu bể những câu thơTừ ý tưởng “Đại lộ Văn Hiến” đến việc bảo tồn và phát triển không gian văn hóa Hồ GươmVùng nước, vùng chữ góc thành nam TAGSkhông gian văn hoáĐịa lý hành chính và tập quán của người ViệtNguyễn Văn HuyênKý ức đô thịđịa danh họcđơn vị hành chínhđể lại bình luận của bạncó thể bạn quan tâmNhiều vấn đề phát sinh tại 2 tuyến metro TP.HCMGiải bài toán 'phủ xanh' Hà Nội trước áp lực đô thị hóaLG ra mắt màn hình gaming LG UltraGear 300Hz, đáp ứng nhu cầu giải trí đỉnh cao‘Chấp thuận chủ trương đầu tư là giấy khai sinh của dự án, không thể bỏ’Thủ tướng: Cầu Phong Châu mới là nhịp cầu hàn gắn vết thương, nhen lên niềm tinVườn Quốc gia Côn Đảo được công nhận danh hiệu “Danh lục xanh” IUCNKỳ tích: Ghép bàn tay vào chân cho cô gái 18 tuổi mang song thai để chờ ngày nối lạiCần bảo tồn vẻ đẹp trong trẻo của không gian cảnh quan đô thị quanh Hồ GươmCùng chuyên mục‘Hoàng đế xứ Gladness’: Khi Ocean Vương khảo sát về gia đình và cái chếtOnitsuka Tiger trình làng bộ sưu tập Xuân Hè 2026 tại Milan Fashion WeekCặp vợ Việt chồng Đức cùng triển lãm tranh chungRa mắt lịch bloc chủ đề Việt Nam: Độc lập, thống nhất, đổi mới, phát triểnXem nhiều nhấtTác động của dự án du lịch cáp treo lên “huyệt đạo thiêng” núi NưaNgập lụt diện rộng: Cần nhìn thẳng vào phần “nhân tai” để giảm thiệt hạiTP.HCM - định mệnh bên một dòng sôngCông lý cho dân vùng lũGiải mã nỗi “ám ảnh” ô nhiễm không khí tại Hà NộiNhững người già ta muốn cóSau bài “Công lý cho dân vùng lũ”: Cần làm rõ trách nhiệm thủy điện sau trận lũ lịch sửMetro - Lợi thế 'vàng' đón sóng an cư, hút dòng đầu tư cho Vinhomes Wonder CityKhu đô thị thể thao 10.000 ha: Hà Nội trước quyết định tạo ra một cực phát triển mớiĐập bỏ 3 biệt thự cổ tại khu đất Lý Thái Tổ: Khác biệt từ hai kết quả đánh giá biệt thựTừ Amsterdam, nghĩ về chiếc xe đạp trong thành phốVincent Mourou và mối lương duyên với cacao Việt NamNghiêm cấm tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân chi phối công tác quy hoạch vì lợi ích cục bộTừ Amsterdam, nghĩ về chiếc xe đạp trong thành phốMinh bạch và quản trị chuyên nghiệp quyết định thành công "siêu dự án" đô thị thể thaoVinhomes Green Paradise Cần GiờThe FulltonĐọc tin nhanh#tranh trừu tượng Từ “Ngoài cửa sổ” đến “Khu vườn bí ẩn”, tranh của Vũ Bích Thủy cho thấy một hành trình nghệ thuật bền bỉ, nơi hội hoạ trừu tượng không xa rời đời sống mà được nuôi dưỡng từ ký ức...#biến đổi khí hậu Đại học Monash vừa mở rộng triển khai chương trình Đảm bảo Trải nghiệm Toàn cầu (GIG) tại Việt Nam, với sự tham gia của 400 sinh viên quốc tế...#Hội nghị Trung ương 10 - khóa XIII Sau 2 ngày làm việc khẩn trương, Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành TW Đảng khóa XIII đã bế mạc tại Hà Nội, thống nhất cao nhiều quyết sách quan trọng, tạo nền tảng chuẩn bị Đại hội XIV của Đảng.#VF 3 Mẫu SUV đô thị cỡ nhỏ VinFast VF 3 hiện nay đang thu hút người trẻ nhờ sự tiện dụng, ưu đãi lớn, chi phí sử dụng thấp, thiết kế hợp thị hiếu, doanh số dẫn đầu...#Bến Thành-Tham Lương UBND TP.HCM vừa phê duyệt phương án điều chỉnh dự án tuyến Metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương), trong đó kéo dài tuyến thêm hơn 200m và bổ sung ga Bến Thành vào phạm vi đầu tư.#cháy chợ Ngọn lửa bùng phát từ một kiốt tại chợ Xanh, phố Trần Nguyên Đán, rồi nhanh chóng lan rộng do gió mạnh, buộc nhiều tiểu thương và người dân khu vực xung quanh phải sơ tán để đảm bảo an toàn.#ngộ độc thực phẩm Ngày 22.12, Bệnh viện Đa khoa Bà Rịa đang tiếp nhận và điều trị cho nhiều trường hợp có biểu hiện đau bụng, tiêu chảy sau khi ăn bánh mỳ tại cùng một địa điểm.#trí tuệ nhân tạo "Khi con cần hỏi gì, cứ hỏi ChatGPT" - người bạn của tôi nói khi anh cài vào iPad của con ứng dụng này với tài khoản có trả tiền mà anh đăng ký cho con dùng chung.#Nguyễn Thị Bình - Nữ chính khách lỗi lạc Chị Bình và các chị đã để lại trong lòng kiều bào ở Pháp, nhất là với phụ nữ, lòng khâm phục, quý mến và những kỷ niệm sâu sắc.#cải tạo sông Tô Lịch Chuyên gia cho rằng bổ cập nước là cần thiết, nhưng chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một chuỗi giải pháp đồng bộ, với điều kiện tiên quyết là khôi phục dòng chảy môi trường cho các sông nội đô Hà Nội.#Hội nghị trung ương 15 - Khóa XIII Ngày 22.12.2025, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 15, khóa XIII khai mạc tại Hà Nội, tập trung cho ý kiến về công tác nhân sự khóa XIV và các dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV.#nhân sự cấp cao Việc lựa chọn nhân sự Ban lãnh đạo cao nhất của Đảng để lãnh đạo triển khai thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ rất cao, rất quyết liệt, rất khẩn trương để phát triển đất nước trong giai đoạn mới...#Pickleball D-Joy D-Joy Junior World Championship 2025 lập kỷ lục học bổng Pickleball trẻ đầu tiên trên thế giới...#Hội nghị trung ương 15 - Khóa XIII Hội nghị tập trung giải quyết ba nội dung lớn, quan trọng, đó là: Nhóm vấn đề về công tác nhân sự Đại hội XIV của Đảng. Nhóm vấn đề về Dự thảo nội dung các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng.#đô thị đặc thù Trải qua những biến thiên của lịch sử, mỗi đô thị không chỉ được hình thành bởi bê tông, đường phố hay hạ tầng mà trước hết là bởi một nền văn hóa định cư, nơi con người tạo dựng nên không gian sống và đồng thời tạo dựng nên chính mình.#Tổng bí thư Người Đô Thị trân trọng giới thiệu bài viết của Tổng Bí thư Tô Lâm, Bí thư Quân ủy Trung ương với tiêu đề: “QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VỮNG BƯỚC DƯỚI CỜ ĐẢNG QUANG VINH”.#chỉ đạo của Thủ tướng Thủ tướng đề nghị Bộ, ngành Xây dựng thực hiện "5 đảm bảo, 6 đột phá" và lưu ý thêm 3 nhiệm vụ quan trọng để phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại cho đất nước.#giá nhà tăng Hiện, giá giao dịch bất động sản có xu hướng tăng dần theo năm nhưng chưa phản ánh đúng giá trị thực do còn hiện tượng găm hàng, nâng giá, đầu cơ, gây mất cân đối cung-cầu.#Trung tâm Tài chính quốc tế Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định trung tâm tài chính quốc tế là bước đột phá, mở ra cơ hội hội nhập và phát triển bền vững cho Việt Nam.#Trung tâm Tài chính quốc tế Sáng 21.12, tại Văn phòng Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính chủ trì hội nghị công bố thành lập Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.Dân sinhĐô thịDi sảnThị dânVăn hóaKhoa họcLối sốngDiễn đànMultimediaCơ quan chủ quản: Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng (Tổng hội Xây dựng Việt Nam)Thành lập: 12/6/2006Giấy phép hoạt động Tạp chí điện tử số 187/GP-BTTTT cấp ngày 26/5/2023Tổng biên tập: Nguyễn Đào Vĩnh HuyTổng thư ký tòa soạn, Ủy viên ban biên tập: Ngô Trung DũngTòa soạn và trị sự: 386/55 Lê Văn Sỹ, phường Nhiêu Lộc, TP.HCMEmail: toasoan@nguoidothi.net.vn. Điện thoại: (028) 39319793Bản quyền © 2017 Người Đô Thị Online*Chỉ được phép sử dụng thông tin từ website này khi có chấp thuận bằng văn bản của Người Đô Thị.Đặt báo Liên hệ quảng cáo