Hội chủ Nguyễn Duy Hiệu – Bản án tử hình và lời khẳng khái trên pháp trường An Hòa

Kế tục chức Hội chủ sau khi Trần Văn Dư hy sinh, Hường hiệu Nguyễn Duy Hiệu đã tái tổ chức lại Nghĩa hội Quảng Nam thành một tổ chức quân sự quy củ, xây dựng Tân Tỉnh (vùng căn cứ Trung Lộc, Quế Sơn) thành pháo đài thép kháng Pháp. Dưới sự chỉ huy tài tình của ông, nghĩa quân đã đẩy lùi hàng chục cuộc hành quân của quân chính quy Pháp và quân ngụy tay sai do Nguyễn Thân chỉ huy.

Năm 1887, khi giặc huy động đại quân cô lập hoàn toàn căn cứ Tân Tỉnh, nguồn lương thảo cạn kiệt, nhận thấy phong trào không thể kéo dài, Nguyễn Duy Hiệu đã có một quyết định phi thường: ông giải tán toàn bộ nghĩa quân, lệnh cho các chiến sĩ trở về quê hòa vào nhân dân để bảo toàn lực lượng cách mạng cho tương lai; còn bản thân ông đứng ra nhận hết mọi tội danh chỉ huy, nộp mình cho giặc để cứu đồng bào khỏi cảnh bị tàn sát trả thù.

Bị giặc đưa về tra khảo tại tòa án Huế, trước những lời dụ dỗ quy phục, ông ngẩng cao đầu dõng dạc: "Việc khởi nghĩa đánh Tây là do một mình Nguyễn Duy Hiệu này làm, nhân dân chỉ bị ép buộc, muốn chém thì chém một mình ta!". Ngày 15/10/1887, ông thanh thản bước lên đoạn đầu đài tại pháp trường An Hòa (Huế) ở tuổi 40, để lại bài thơ tuyệt mệnh lay động lương tri sĩ phu cả nước.