HỘI NGHỊ BÌNH THAN NĂM 1282 – BÀN KẾ GIỮ NƯỚC TRƯỚC NGUY CƠ QUÂN NGUYÊN

Hội nghị Bình Than năm 1282 diễn ra trong một thời điểm đặc biệt của lịch sử Đại Việt. Hơn hai mươi năm trước, năm 1258, quân Mông Cổ đã tiến đánh Đại Việt lần thứ nhất nhưng phải rút quân. Sau đó, sức mạnh của đế quốc Mông Cổ tiếp tục mở rộng. Năm 1271, Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên. Đến năm 1279, quân Nguyên đánh bại Nam Tống, hoàn thành việc kiểm soát Trung Quốc. Từ đây, sức ép quân sự đối với các quốc gia ở phía nam, trong đó có Đại Việt và Champa, ngày càng tăng lên.

Quan hệ giữa Đại Việt và nhà Nguyên trong những năm cuối thập niên 1270, đầu thập niên 1280 liên tục căng thẳng. Phía Nguyên đưa ra nhiều yêu sách đối với triều đình nhà Trần. Năm 1281, nhà Nguyên còn phong Trần Di Ái làm An Nam Quốc vương và cho quân hộ tống về nước nhằm gây sức ép đối với vua Trần Nhân Tông, nhưng kế hoạch này không đạt được mục đích. Sau những biện pháp chính trị và ngoại giao, nguy cơ sử dụng quân sự đối với Đại Việt ngày càng rõ.

Trong khi đó, nhà Nguyên cũng chuẩn bị đánh Champa. Đại Việt nằm trên tuyến đường mà quân Nguyên muốn sử dụng để tiến xuống phía nam. Triều đình nhà Trần nhận thức rằng việc chuẩn bị lực lượng để bảo vệ đất nước là cần thiết. Chính trong hoàn cảnh ấy, vào tháng 10 năm Nhâm Ngọ 1282, triều đình tổ chức cuộc họp lớn thường được hậu thế gọi là Hội nghị Bình Than.

Theo nguồn của Thông tấn xã Việt Nam, thành phần tham dự gồm các vương hầu, quan lại và tướng soái cao cấp của triều đình. Đây là những người trực tiếp đảm nhiệm trách nhiệm lãnh đạo và tổ chức lực lượng bảo vệ Đại Việt. Hội nghị tập trung vào hai vấn đề chính: xác định phương hướng chiến lược đối phó với cuộc xâm lược có thể xảy ra và tổ chức bộ máy chỉ huy, phân công lực lượng trấn giữ những địa bàn quan trọng.

Người đứng đầu đất nước lúc này là vua Trần Nhân Tông, lên ngôi năm 1278. Bên cạnh nhà vua còn có Thượng hoàng Trần Thánh Tông, người vẫn tham gia nhiều công việc lớn của triều đình sau khi nhường ngôi. Trong những năm chuẩn bị và tiến hành kháng chiến chống Nguyên, hai vị vua cùng các vương hầu, tướng lĩnh nhà Trần trực tiếp tham gia việc tổ chức lực lượng và bàn kế bảo vệ đất nước.

Tên gọi “Hội nghị Bình Than” hiện rất quen thuộc trong các công trình lịch sử và giáo dục. Tuy nhiên, khi tìm hiểu nguồn tư liệu cổ cần có một lưu ý. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn ý kiến nghiên cứu cho biết tên gọi này xuất hiện phổ biến trong thời hiện đại; Đại Việt sử ký toàn thư ghi sự kiện theo cách vua ngự ra Bình Than, đóng ở vũng Trần Xá, họp vương hầu và trăm quan để bàn kế công thủ và chia nhau đóng giữ những nơi hiểm yếu. Vì vậy, “Hội nghị Bình Than” là tên gọi hiện đại được dùng phổ biến để chỉ cuộc họp quân sự quan trọng năm 1282.

Địa điểm cụ thể diễn ra cuộc họp cũng là vấn đề từng được nghiên cứu và trao đổi. Một số tài liệu gắn Bình Than với khu vực Trần Xá, Nam Sách, Hải Dương. Trong khi đó, nghiên cứu khác xác định địa điểm tại khu vực Gia Bình, Bắc Ninh, gần vùng Lục Đầu. Báo Nhân Dân từng giới thiệu kết quả một hội nghị khoa học năm 2012 cho rằng cuộc họp diễn ra tại bãi Nguyệt Bàn, làng Bình Than, xã Cao Đức, huyện Gia Bình. Tuy nhiên, Thông tấn xã Việt Nam vẫn ghi nhận vấn đề địa điểm cụ thể chưa được xác định hoàn toàn thống nhất. Vì thế, khi kể lại sự kiện, cách phù hợp là giữ tên gọi lịch sử Bình Than và không biến một giả thuyết địa điểm thành kết luận tuyệt đối.

Một nhân vật quan trọng xuất hiện trong câu chuyện Bình Than là Trần Khánh Dư. Ông từng là tướng của triều Trần nhưng trước đó bị tước chức vì phạm tội. Theo sử liệu được các nguồn nghiên cứu dẫn lại, trong dịp vua đến Bình Than, Trần Khánh Dư được triệu đến. Vua Trần Nhân Tông sau đó tha tội và cho ông tham gia bàn việc nước, phục chức Phó đô tướng quân.

Việc sử dụng lại Trần Khánh Dư sau này có liên hệ trực tiếp với cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ ba. Năm 1288, khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ tiến vào vùng biển Đại Việt để tiếp tế cho quân Nguyên, lực lượng do Trần Khánh Dư chỉ huy đánh thắng tại Vân Đồn. Sự kiện ấy diễn ra sáu năm sau Bình Than, nhưng cho thấy một nhân vật được phục chức trong quá trình chuẩn bị chiến tranh năm 1282 tiếp tục đảm nhiệm trọng trách quân sự trong những năm sau.

Hội nghị Bình Than còn được nhắc đến nhiều bởi câu chuyện về Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Trần Quốc Toản thuộc tôn thất nhà Trần nhưng lúc ấy còn rất trẻ. Vì chưa đủ tuổi dự cuộc bàn bạc của các vương hầu và tướng lĩnh, ông không được tham gia hội nghị. Theo câu chuyện được sử sách truyền lại, nhà vua ban cho Trần Quốc Toản một quả cam. Vì nóng lòng muốn được dự bàn việc nước nhưng không được vào, ông đã bóp nát quả cam trong tay mà không hay biết.

Chi tiết “bóp nát quả cam” từ đó trở thành hình ảnh gắn liền với Trần Quốc Toản. Sau sự kiện Bình Than, sử liệu ghi ông tự tập hợp gia nô và thân thuộc, dựng lá cờ mang sáu chữ “Phá cường địch, báo hoàng ân”, nghĩa là phá giặc mạnh, báo đáp ơn vua, rồi tham gia lực lượng chống quân Nguyên. Nguồn của Chính phủ ghi lực lượng do ông tập hợp có hơn một nghìn gia nô.

Câu chuyện Trần Quốc Toản cần được đặt đúng trong bối cảnh của Hội nghị Bình Than. Ông không phải người tham dự hội nghị, mà chính việc không được tham dự vì tuổi còn trẻ đã trở thành phần mở đầu cho câu chuyện được sử sách ghi lại về quyết tâm tham gia đánh giặc của vị Hoài Văn hầu. Đây cũng là lý do Bình Than thường được nhắc đến cùng tên tuổi Trần Quốc Toản.

Trong quá trình chuẩn bị cho chiến tranh, vai trò của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn ngày càng quan trọng. Sau Hội nghị Bình Than, triều đình tiếp tục kiện toàn bộ máy chỉ huy. Trần Quốc Tuấn được giao trọng trách Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội. Các hoạt động huấn luyện, bố trí lực lượng và chuẩn bị phòng thủ tiếp tục được triển khai trước khi quân Nguyên thực sự tiến vào Đại Việt.

Bình Than vì vậy không phải là sự kiện đơn lẻ. Đây là một mắt xích trong cả quá trình chuẩn bị kéo dài của triều Trần. Sau cuộc họp năm 1282, nguy cơ chiến tranh không giảm xuống. Nhà Nguyên tiếp tục hoạt động quân sự tại khu vực, trong khi Đại Việt củng cố quân đội, bố trí các tướng giữ những vị trí quan trọng và chuẩn bị cho khả năng phải tiến hành một cuộc chiến quy mô lớn.

Đến cuối năm 1284, nguy cơ ấy trở thành hiện thực. Quân Nguyên dưới quyền Thoát Hoan chuẩn bị tiến vào Đại Việt. Trước tình thế chiến tranh đã đến rất gần, nhà Trần tiếp tục tổ chức những hoạt động nhằm thống nhất quyết tâm trong toàn quốc. Trong tiến trình ấy còn có Hội nghị Diên Hồng, nơi các bô lão được hỏi về chủ trương hòa hay đánh. Bình Than và Diên Hồng là hai sự kiện khác nhau về thời điểm, thành phần và chức năng, vì vậy không nên nhầm lẫn hai hội nghị.

Nếu Bình Than chủ yếu tập hợp vương hầu, quan lại và tướng lĩnh, tập trung vào phương hướng quân sự và tổ chức chỉ huy, thì Diên Hồng gắn với việc triệu tập các bô lão. Hai sự kiện cùng nằm trong quá trình nhà Trần chuẩn bị đối phó với cuộc xâm lược của quân Nguyên nhưng phản ánh những phạm vi tham gia khác nhau.

Đầu năm 1285, quân Nguyên tiến vào Đại Việt. Cuộc chiến diễn ra trên phạm vi rộng. Có thời điểm quân Trần phải rời Thăng Long và liên tục cơ động để bảo toàn lực lượng. Sau những tháng đầu gặp nhiều khó khăn, quân dân Đại Việt chuyển sang phản công. Những trận đánh tại Hàm Tử, Chương Dương và các chiến trường khác khiến quân Nguyên chịu tổn thất và cuối cùng phải rút khỏi Đại Việt.

Nhìn lại quá trình từ Bình Than năm 1282 đến cuộc kháng chiến năm 1285 cho thấy triều đình nhà Trần đã có thời gian chuẩn bị trước khi chiến tranh bùng nổ. Việc triệu tập những người nắm trọng trách quân sự để bàn kế công thủ, lựa chọn và sử dụng tướng lĩnh, phân công giữ các địa bàn hiểm yếu là những công việc được thực hiện trong giai đoạn chuẩn bị ấy.

Hội nghị Bình Than cũng cung cấp một lát cắt về nhiều nhân vật của thời Trần. Ở đó có vua Trần Nhân Tông và Thượng hoàng Trần Thánh Tông trong vai trò lãnh đạo triều đình; có Trần Quốc Tuấn trong hàng ngũ những người chuẩn bị lực lượng quân sự; có Trần Khánh Dư được gọi trở lại phục vụ đất nước; và bên ngoài hội nghị là Trần Quốc Toản còn rất trẻ, chưa được dự bàn nhưng sau đó tự tổ chức lực lượng tham gia kháng chiến.

Khi tìm hiểu sự kiện này, cần tránh gắn cho hội nghị những chi tiết không được sử liệu xác nhận. Chẳng hạn, không có căn cứ để dựng lại nguyên văn những bài phát biểu, cuộc đối thoại hay diễn biến cụ thể của từng phiên họp. Điều chính sử cho biết rõ là vào tháng 10 năm 1282, vua nhà Trần ngự ra Bình Than, họp các vương hầu và trăm quan để “bàn kế công thủ và chia nhau đóng giữ những nơi hiểm yếu”. Chính nội dung ngắn gọn ấy là cơ sở quan trọng nhất để xác định tính chất quân sự của sự kiện.

Ngày nay, tên gọi Hội nghị Bình Than vẫn được sử dụng rộng rãi khi nhắc đến quá trình chuẩn bị của nhà Trần trước cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai. Những nghiên cứu về địa điểm tổ chức hội nghị vẫn tiếp tục cung cấp thêm tư liệu, đồng thời cho thấy việc tìm hiểu một sự kiện cách đây hơn bảy thế kỷ cần dựa trên sự đối chiếu giữa chính sử, địa danh lịch sử, di tích và kết quả nghiên cứu hiện đại.

Từ cuộc họp của các vương hầu, tướng lĩnh bên vùng sông nước Bình Than năm 1282 đến những trận chiến quyết liệt năm 1285 là một quá trình chuẩn bị và chiến đấu kéo dài nhiều năm. Trong quá trình ấy, Hội nghị Bình Than đánh dấu thời điểm triều đình nhà Trần tập trung bàn bạc về phương hướng quân sự và bố trí lực lượng trước nguy cơ ngoại xâm đã hiện hữu. Những ghi chép còn lại về Bình Than, Trần Quốc Toản, Trần Khánh Dư và các tướng lĩnh nhà Trần giúp người đọc hôm nay hình dung rõ hơn về công việc chuẩn bị bảo vệ Đại Việt trước một cuộc chiến lớn của thế kỷ XIII.