HỒI ỨC CỦA ĐỒNG CHÍ NGUYỄN NHƯ LỄ Nguyên cán bộ Quân y Quảng Đà

Cuối năm 1969, sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội (niên khóa 1964-1969), bác sĩ trẻ Nguyễn Như Lễ tạm biệt gia đình, người thân, khăn gói lên đường vào chiến trường miền Nam. Nơi ông nhận nhiệm vụ là khu căn cứ thuộc huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam.

Đội quân y công tác tại huyện miền núi Nam Giang khi ấy có hơn 10 người nhưng đa phần là người dân tộc, do bác sĩ Nguyễn Như Lễ phụ trách chung. Nhiệm vụ đặt ra là phải đảm bảo sức khỏe cho cán bộ và người dân địa phương. Ngoài thực hiện chuyên môn của người thầy thuốc, có những chuyến đi kéo dài nhiều ngày liền chỉ để tuyên truyền đồng bào dân tộc thực hiện phong trào “3 sạch”, gồm ăn sạch, uống sạch và ở sạch. Chuyện hướng dẫn bà con ăn cơm bằng muỗng, bằng đũa cũng vất vả chẳng kém gì chuyện vận động người dân đưa gia súc ra khỏi nhà... Ngày vượt núi chữa bệnh, tối về, học tiếng Cơ Tu để giao tiếp với người dân địa phương.

Giữa thời chiến, khi cái ăn còn chẳng có thì thuốc men chữa bệnh còn thiếu thốn nhiều hơn. Bàn mổ nằm tận trong rừng sâu chỉ là nhũng mảnh gỗ ghép lại. Thuốc gây mê hầu như chỉ được chỉ định dùng cho những ca bệnh nặng, còn lại cả người bệnh lẫn thầy thuốc đều phải nghiến răng hoàn thành phẫu thuật lớn, nhỏ chỉ qua thủ thuật gây mê tĩnh mạch. Nhiều chiến sĩ đã phải hi sinh vì thiếu thốn trang thiết bị, thuốc thang, tẩm bổ trong thời gian chữa trị. Để có nguồn thuốc dự phòng, cán bộ ngành quân y thường xuyên vào bản, làng Cơ Tu hỏi cách chữa bệnh bằng lá, củ, quả rừng, song song việc vận động người dân trồng cây thuốc Nam trên những khu vườn đồi như cây rau má, nhọ nồi, cỏ hôi, cây cứt lợn nấu thành dạng cao lỏng, cầm máu rất tốt; rau ranh, rau dớn rừng nấu thành cao, được các chiến sĩ quân y khắp chiến trường khu 5 gọi vui là thuốc bổ philatốp.

Những năm đó, bệnh sốt rét rừng vẫn là căn bệnh dai dẳng trên những vùng núi cao. Những cơn sốt rét liên tục quật ngã nhiều thanh niên trai tráng. Lúc này, liều thuốc đặc trị sốt rét như novaquin, quinin math trở thành của hiếm; những lọ thuốc bổ như serepa, C tổng hợp còn quý hơn vàng.

Giữa cuối năm 1970, quân Mỹ tăng thêm sư đoàn dù và một lữ đoàn lính thủy đánh bộ đánh Đà Nẵng và càn quét các vùng núi bạt ngàn, hiểm trở phía Tây Đại Lộc, Tây Hòa Vang, đánh vào Khu Căn cứ cách mạng Huyện ủy Hòa Vang.Những chiến sĩ quân y ngày ấy, ngoài nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe cho quân và dân, còn phải tự bảo vệ sinh mạng của mình trước những trận phục kích, quần thảo bằng trực thăng của địch.