HỒI ỨC: “MƯỜNG HUM – BẢN GIỮA MÙA HOA ĐỎ”
Tôi sinh ra khi người già trong bản vẫn quen gọi Mường Hum là động. Họ nói cái tên ấy đã có từ thời nhà Lê, kéo dài đến tận cuối nhà Nguyễn. Khi ấy, chữ nghĩa ít, giấy tờ hiếm, nhưng tên đất thì ai cũng thuộc như thuộc đường về nhà.
Mường Hum nghĩa là Bản giữa. Người già kể rằng ngày xưa, khi cha ông chọn đất dựng bản, xung quanh đã có nhiều bản nhỏ nằm rải rác trên các triền núi. Riêng Mường Hum nằm ở khoảng đất bằng hiếm hoi, ở giữa các lối đi, giữa các khe suối, giữa đường lên châu Thủy Vĩ và đường xuống các bản thấp. Thế là cái tên Mường Hum ra đời, mộc mạc như chính con người nơi đây.
Tôi nhớ những năm còn nhỏ, mỗi khi tháng ba về, hoa đỏ lại nở rực bên suối. Hoa đỏ mọc trên những thân cây cao, cánh dày, màu đỏ thắm như bếp lửa mới nhóm. Người lớn bảo đó là hoa gạo, hoa của trời đất gửi xuống cho bản làng biết mùa đã đổi.
Thời ấy loạn lạc nhiều, đất nước đổi thay liên miên. Nhưng dù là động hay xã, dù thuộc châu Thủy Vĩ hay sau này đổi sang tên gọi khác, Mường Hum vẫn là chốn tụ về. Người đi chợ, người đi nương, người vượt núi, hễ mệt thì ghé Bản giữa nghỉ chân.
Tôi từng thấy những đoàn người lạ dừng lại dưới gốc cây hoa đỏ đầu bản. Họ buộc ngựa, hong áo, uống nước suối rồi hỏi thăm đường. Người Mường Hum không quen hỏi nhiều, chỉ chỉ tay:
“Đi qua bản này, rẽ sang kia là đến”.
Mỗi mùa hoa đỏ, bản làng lại rực lên như được nhóm thêm lửa. Trẻ con chạy chơi dưới gốc cây, người già ngồi đan gùi, phụ nữ giã gạo, tiếng chày vang đều, hòa với tiếng suối. Trong ánh hoa đỏ ấy, tôi thấy Mường Hum không chỉ là một cái tên trong sách vở, mà là nơi giữ người, giữ đường, giữ lòng.
Người già vẫn dặn con cháu:
“Mường Hum là bản ở giữa, nên phải sống cho ngay giữa lòng người. Đừng nghiêng về điều xấu, đừng quay lưng với bà con”.
Bây giờ, tên gọi hành chính đã khác xưa, giấy tờ ghi rõ ràng từng xã, từng thôn. Nhưng mỗi khi hoa đỏ nở, tôi lại nghe vang lên trong gió cái tên cũ: động Mường Hum.
Tên ấy nhắc tôi nhớ rằng, giữa bao đổi thay của thời cuộc, Mường Hum vẫn đứng ở giữa núi rừng, giữa các bản, và giữa lòng người — như ngọn lửa đỏ âm ỉ, chưa bao giờ tắt.
