HỒI ỨC: “NĂM CHIA XÃ Ở MƯỜNG HUM”
Năm 1955, tôi vừa tròn hai mươi tuổi. Mường Hum khi ấy vẫn còn rộng lắm, rộng đến mức đi từ Bản Xèo sang Pa Cheo phải ngủ lại một đêm trong rừng. Người ta bảo năm ấy là năm nhiều đổi thay, đổi từ trên giấy tờ mà lan xuống tận từng mái nhà sàn.
Một buổi sáng đầu mùa mưa, cán bộ huyện Bát Xát vượt dốc lên bản, mang theo tờ giấy có đóng dấu đỏ. Bà con nghe tin liền bỏ nương, bỏ rẫy, kéo về nhà sàn lớn giữa bản Mường Hum. Khói bếp bay lẫn vào sương núi, mờ mờ như giấc mơ.
Cán bộ đứng giữa nhà, nói chậm rãi để ai cũng hiểu:
“Ngày 19 tháng 4 năm 1955, Bác Hồ ký sắc lệnh thành lập Khu tự trị Thái – Mèo. Huyện Bát Xát chia lại thành ba mươi xã. Riêng Mường Hum mình, từ nay chia thành tám xã: Mường Hum, Bản Xèo, Trung Lèng Hồ, Sàng Ma Sáo, Nậm Pung, Dền Sáng, Dền Thàng, Pa Cheo”.
Nghe đến đó, trong nhà bỗng im phăng phắc. Mấy cụ già ngồi sát bếp lửa, tay run run vuốt chòm râu bạc. Mường Hum – cái tên quen thuộc từ thuở còn gọi là động – nay không còn là một vùng rộng lớn như trước nữa.
Một cụ già lên tiếng, giọng chậm nhưng chắc:
“Chia xã thì chia, nhưng đất này vẫn là đất của tổ tiên. Người Mường Hum mình không vì chia mà xa nhau”.
Cán bộ gật đầu, nói tiếp rằng chia xã là để dễ quản lý, để cán bộ gần dân hơn, để trẻ con có chữ, người ốm có thuốc. Nghe vậy, bà con ai cũng thấy nhẹ lòng.
Những ngày sau đó, cả vùng như một tổ ong vỡ. Người từ Bản Xèo về chào bản cũ, người Trung Lèng Hồ gùi thóc sang giúp người thân, người Pa Cheo hẹn ngày chợ phiên lại gặp. Ai đi cũng mang theo chút đất, nắm tro bếp, như mang theo một phần Mường Hum cũ trong lòng.
Tôi nhớ nhất buổi chiều tiễn mấy gia đình chuyển về xã mới. Trời đổ mưa rào, con đường đất trơn trượt. Mẹ tôi dúi vào tay họ gói muối rang, bảo:
“Muối này từ bếp Mường Hum. Sang đâu cũng nhớ giữ lửa”.
Họ gật đầu, mắt đỏ hoe.
Từ sau năm ấy, Mường Hum nhỏ lại trên bản đồ, nhưng trong lòng người thì lại lớn hơn. Vì ai cũng hiểu rằng, dù tên xã có đổi, ranh giới có kẻ, thì suối vẫn chảy chung một nguồn, núi vẫn dựa vào nhau mà đứng.
Bây giờ nhớ lại năm 1955, tôi không nhớ nhiều đến giấy tờ hay dấu đỏ, mà nhớ tiếng người gọi nhau trong buổi chia xã, nhớ ánh lửa bập bùng dưới mái nhà sàn, và nhớ một điều rất giản dị:
Mường Hum không chỉ là một cái tên hành chính, mà là một miền ký ức chung, không thể chia cắt trong lòng người.
