HƠN BẢY THẾ KỶ SAU, TÊN TUỔI TRẦN HƯNG ĐẠO VẪN Ở LẠI

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ khi Trần Quốc Tuấn qua đời, nhưng tên tuổi của ông vẫn hiện diện rất rõ trong đời sống Việt Nam hiện đại. Đây là một điều đáng suy ngẫm bởi nhiều nhân vật lịch sử sau hàng trăm năm chỉ còn xuất hiện trong sách giáo khoa hoặc những trang sử chuyên ngành, trong khi Trần Hưng Đạo vẫn được nhắc đến rộng rãi trong giáo dục, văn hóa, địa danh và đời sống tín ngưỡng. Điều gì khiến một vị tướng của thế kỷ XIII có sức sống lâu dài đến như vậy? Trước hết, đó là vai trò đặc biệt của ông trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông. Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định Trần Quốc Tuấn là một trong những vị tướng lĩnh tài năng, mưu lược tiêu biểu trong lịch sử các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của Việt Nam. Nhưng nếu chỉ có tài năng quân sự thì có lẽ chưa đủ để giải thích sức sống của hình tượng này. Trần Hưng Đạo còn để lại những tác phẩm và tư tưởng có ảnh hưởng lâu dài, tiêu biểu là Hịch tướng sĩ. Tác phẩm trở thành một phần quan trọng của chương trình giáo dục, giúp các thế hệ học sinh tìm hiểu về tinh thần trách nhiệm, lòng yêu nước và ý thức trước vận mệnh quốc gia. Bên cạnh đó, ông còn gắn với một trong những chiến thắng nổi tiếng nhất của lịch sử Việt Nam: Bạch Đằng năm 1288. Những dấu tích vật chất của trận đánh vẫn còn được nghiên cứu và bảo tồn. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện lưu giữ những cọc gỗ được xác định là dấu tích của trận địa Bạch Đằng năm 1288. Những hiện vật ấy khiến lịch sử không còn là câu chuyện hoàn toàn xa xôi. Một chiếc cọc gỗ có thể khiến người hôm nay hình dung rằng hơn bảy trăm năm trước, tại chính vùng sông nước ấy, người Đại Việt đã tổ chức một trận đánh quyết định. Nhưng có lẽ nơi thể hiện rõ nhất sức sống của hình tượng Trần Hưng Đạo là Kiếp Bạc. Theo tư liệu của tỉnh Hải Dương, đền Kiếp Bạc được xây dựng trên khu vực gắn với phủ đệ của ông sau khi ông qua đời, và nơi đây trở thành nơi thờ phụng Hưng Đạo Đại Vương. Các lễ hội và hoạt động tưởng niệm được tổ chức tại đây qua nhiều thế hệ. Những văn bia trong khu di tích cũng ghi lại công trạng của ông và lịch sử của đền. Từ đó, Trần Hưng Đạo tồn tại trong nhiều tầng ký ức: trong sử học là một danh tướng, trong văn học là tác giả Hịch tướng sĩ, trong giáo dục là nhân vật lịch sử tiêu biểu, trong văn hóa dân gian là Đức Thánh Trần và trong không gian di tích là vị chủ nhân tinh thần của Kiếp Bạc. Điều đáng quý nhất là mỗi thế hệ có thể tìm thấy một bài học khác nhau từ ông. Người nghiên cứu quân sự có thể học về chiến lược và nghệ thuật tận dụng địa hình. Người làm giáo dục có thể nhìn thấy sức mạnh của việc khơi dậy trách nhiệm. Người trẻ có thể hiểu hơn về tinh thần đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân. Còn cộng đồng có thể nhìn thấy trong ông một biểu tượng của sự đoàn kết và bảo vệ đất nước. Chính vì thế, câu chuyện Trần Hưng Đạo không kết thúc ở Bạch Đằng năm 1288, cũng không kết thúc khi ông qua đời năm 1300. Nó tiếp tục được kể lại qua những trang sách, những bài học, những di tích và những câu chuyện truyền thống. Hơn bảy thế kỷ là một khoảng thời gian rất dài, nhưng tên tuổi của ông vẫn không biến mất. Trái lại, mỗi thế hệ lại góp thêm một lớp ý nghĩa vào hình tượng ấy. Và có lẽ đó chính là cách một nhân vật lịch sử trở thành một phần của ký ức dân tộc: không phải bằng việc được nhắc lại một cách máy móc, mà bằng việc những giá trị gắn với cuộc đời họ vẫn còn có ý nghĩa đối với con người hôm nay. Trần Hưng Đạo chính là một trường hợp như vậy.