HỒN DÂN TỘC TRONG NÉT CỌ NGƯỜI XỨ NGHỆ

Nguyễn Tư Nghiêm sinh ra tại vùng đất hiếu học Nam Đàn, tỉnh Nghệ An trong một gia đình khoa bảng Nho học. Cha ông là cụ Phó bảng Nguyễn Tư Tái, một vị quan thanh liêm từng từ quan về quê khai hoang lập ấp, được người dân tôn kính như Thành hoàng.

Ngay từ khi còn là một cậu bé, Nguyễn Tư Nghiêm đã được đắm mình trong những câu chuyện lịch sử, những nét chữ Nho uốn lượn và tình yêu thương của người mẹ luôn khuyến khích ông nặn tượng đất thó. Những hình ảnh mộc mạc nơi làng quê xứ Nghệ và tư duy sâu sắc từ gia đình chính là dòng sữa mát lành nuôi dưỡng tâm hồn nghệ thuật của ông.

Năm 1941, bước chân vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Nguyễn Tư Nghiêm thuộc thế hệ sinh viên cuối cùng của khóa XV. Thời điểm đó, khi hầu hết bạn bè đồng trang lứa mải miết hướng về phương Tây với trường phái ấn tượng hay trừu tượng, Nguyễn Tư Nghiêm lại chọn một lối rẽ hoàn toàn khác. Ông quay ngược thời gian, lặng lẽ tìm về những giá trị nguyên bản nhất của văn hóa Việt.

Ông lang thang khắp các mái đình cổ, say đắm ngắm nhìn những nét chạm khắc dân gian mộc mạc, những điệu múa cổ, những hình ảnh trong truyện Kiều hay họa tiết trên trống đồng Đông Sơn. Nghệ thuật phương Tây qua bộ óc thiên tài của ông chỉ là công cụ để nâng tầm, làm sống lại những giá trị cốt lõi của dân tộc. Những tác phẩm như Điệu múa cổ, Mười hai con giáp hay bức sơn mài Gióng (Bảo vật Quốc gia) chính là minh chứng cho một triết lý bất biến: Cái hiện đại thực chất đã nằm sâu trong mạch nguồn truyền thống từ ngàn năm trước.

Suốt cuộc đời vắt qua hai thế kỷ, Nguyễn Tư Nghiêm chọn cho mình một lối sống lặng lẽ đến cực đoan tại Hà Nội. Ông ghét sự ồn ào, né tránh truyền thông và từ chối những cuộc đua chen danh lợi. Nhiều người kể lại rằng ông sống cô độc trong thế giới của riêng mình, rất giỏi về "nho, y, lý, số" và có phần ngại chia sẻ suy nghĩ với người khác.

Chính sự tĩnh lặng ấy đã giúp ông dồn toàn bộ năng lượng sinh mệnh vào những nét cọ. Tranh của ông không có bi kịch, không có sự gào thét. Nó là sự suy tư sâu thẳm, một thế giới bí ẩn mà cho đến tận ngày nay, giới mỹ thuật vẫn chưa thể giải mã hết. Cho đến những năm tháng cuối đời, khi bén duyên muộn màng cùng bà Nguyễn Thu Giang (con gái nhà văn Nguyễn Tuân), căn gác nhỏ của ông mới có thêm hơi ấm, nhưng tình yêu ông dành cho hội họa thì chưa bao giờ nguội tắt.

Năm 2016, "cây đại thụ" cuối cùng của bộ tứ rời cõi tạm ở tuổi gần bách niên, để lại một di sản đồ sộ gồm hàng nghìn bức tranh thấm đẫm tinh thần Việt. Ông ra đi, nhưng ngọn lửa về lòng tự tôn dân tộc và tư duy nghệ thuật "bản địa hóa" của người con Nam Đàn vẫn luôn là ngọn hải đăng soi sáng cho các thế hệ họa sĩ mai sau.