HỒN GỐM BÀU TRÚC, SẮC DỆT MỸ NGHIỆP – TINH HOA NGÀN NĂM TỎA SÁNG TRÊN ĐẤT MẸ NINH PHƯỚC QUA GÓC NHÌN NGƯỜI LÍNH TRẦN THANH SƠN
Trong ký ức của người lính già Trần Thanh Sơn, quê hương Ninh Phước không chỉ kiên cường trong đạn bom kháng chiến hay quật khởi trên mặt trận thủy lợi, khai hoang, mà dải đất này còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa ngàn đời của đồng bào dân tộc Chăm – cộng đồng chiếm tới gần một phần ba dân số toàn huyện.
Thời chiến tranh, những người mẹ, người chị làng Chăm đã dùng chính đôi bàn tay tài hoa nhào đất nặn nồi, dệt từng tấm vải thô để nuôi giấu cán bộ, may áo cho quân giải phóng. Đến thời bình, đôi bàn tay ấy lại tiếp tục giữ lửa nghề, làm sống dậy hai báu vật thủ công vô giá: nghệ thuật gốm cổ Bàu Trúc và tiếng thoi dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ.
1. Gốm cổ Bàu Trúc: Vũ điệu của đất, nước và lửa ngàn năm
Nằm ngay cửa ngõ thị trấn Phước Dân, làng Bàu Trúc từ lâu đã được xem là một trong những làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á còn tồn tại theo phương thức chế tác nguyên bản:
Món quà đất mẹ ven sông Quao: Thiên nhiên ban tặng cho Ninh Phước một vùng tài nguyên đất sét xám mịn vô cùng đặc thù với diện tích rộng tới 4.320 ha (trữ lượng dự báo đạt 2,6 triệu m³), tập trung chủ yếu ở thị trấn Phước Dân và xã Phước Vinh. Thứ đất sét dẻo quánh, mịn màng này khi hòa quyện với hạt cát mịn của sông Dinh, sông Lu đã tạo nên cốt gốm chịu nhiệt và bền bỉ độc nhất vô nhị.
Hồi sinh sau khói lửa chiến tranh: Bước ra khỏi cuộc chiến, nghề gốm từng có nguy cơ mai một bởi đồ nhựa, đồ nhôm công nghiệp tràn ngập thị trường. Nhận rõ giá trị sống còn của di sản, chính quyền cách mạng đã kịp thời ban hành chính sách hỗ trợ vốn, khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy bí quyết cho con cháu. Đến năm 2000, ngọn lửa nghề đã bùng cháy trở lại trong 164 hộ gia đình tại làng Bàu Trúc.
Kỹ nghệ độc bản "tay quay, chân chạy": Không dùng bàn xoay cơ học, người phụ nữ Chăm đi giật lùi quanh khối đất sét, dùng chính đôi bàn tay và hông uốn lượn để tạo hình từng chiếc lu, ấm nước, bình hoa. Gốm không nung trong lò kín mà chất rơm, củi lộ thiên nung bằng ngọn lửa trời. Màu sắc của gốm là sự pha trộn huyền ảo giữa khói rơm, vỏ trấu và nước ngâm vỏ cây rừng (trái thị, vỏ trâm bầu).
Những mốc son vinh danh thế giới:
Năm 2017: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận "Nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm làng Bàu Trúc" là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ngày 29/11/2022: Một mốc son lịch sử chói lọi khi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) chính thức ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, khẳng định tầm vóc di sản nhân loại của làng gốm xứ cát.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
2. Dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp và Chung Mỹ: Bức tranh hoa văn trên khung cửi
Song hành cùng những mẻ gốm đất nung mộc mạc là sắc màu rực rỡ của những tấm thổ cẩm dệt tay tại hai làng cổ Mỹ Nghiệp và Chung Mỹ:
Tổ chức lại làng nghề sau năm 1975: Từ các khung dệt thủ công gia đình phân tán, chính quyền địa phương đã hỗ trợ xây dựng các cơ sở, tổ hợp sản xuất tiểu thủ công nghiệp tập trung, vừa tạo việc làm có tổ chức, vừa chuẩn hóa các mẫu hoa văn cổ truyền (hoa văn bướm, rồng, ngọn đèn, chân chim thần...).
Quy mô bứt phá và giá trị kinh tế: Đến năm 2000, nghề dệt thổ cẩm đã phát triển thành 98 hộ sản xuất quy mô, đạt doanh thu hàng năm ấn tượng 3.200 triệu đồng (3,2 tỷ đồng thời điểm bấy giờ). Từng cuộn chỉ nhuộm vỏ cây tự nhiên qua bàn tay thoăn thoắt của thiếu nữ Chăm đã biến thành khăn rơng, xà rông, túi xách, áo dài truyền thống cung cấp cho thị trường du lịch trong và ngoài nước.
Dấu ấn Tổng Bí thư Đỗ Mười (Năm 1994):
Năm 1994, trong chuyến công tác về với Ninh Thuận, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Đỗ Mười đã về thăm trực tiếp và trò chuyện thân mật với nhân dân thôn Mỹ Nghiệp.
Ngồi bên khung cửi mộc mạc, Tổng Bí thư ân cần thăm hỏi đời sống bà con, ngợi khen bàn tay khéo léo của các nghệ nhân Chăm và căn dặn lãnh đạo địa phương phải bằng mọi giá giữ gìn, phát triển nghề dệt truyền thống, gắn kinh tế với bảo tồn di sản của dân tộc. Lời động viên chí tình ấy đã thổi bùng thêm ngọn lửa tự hào trong lòng mỗi người thợ dệt Mỹ Nghiệp.
3. Giá trị trường tồn: Sinh kế bền vững và cội nguồn đoàn kết
Dưới góc nhìn của người cựu chiến binh Trần Thanh Sơn, sự tồn tại và phát triển của hai làng nghề truyền thống mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc:
Giải quyết việc làm, bẻ gãy đói nghèo: Nghề gốm và nghề dệt đã tạo công ăn việc làm ổn định tại chỗ cho hàng trăm lao động Chăm trong lúc nông nhàn, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi. Nguồn thu nhập tiền mặt ổn định từ đồ gốm và thổ cẩm giúp các gia đình có điều kiện nuôi con em ăn học thành tài, xây dựng nhà cửa ngói đỏ khang trang.
Mạch sống tâm linh trong lễ hội Katê: Sản phẩm gốm và thổ cẩm không chỉ là hàng hóa thông thường, mà là vật phẩm linh thiêng không thể thiếu trong các nghi lễ vòng đời, lễ dâng y phục vua Po Klong Garai, Po Rome và ngày hội Katê rộn rã tiếng trống Ghi-năng, tiếng kèn Saranai. Giữ được nghề gốm, nghề dệt chính là giữ được linh hồn văn hóa ngàn năm của người Chăm.
Điểm sáng du lịch và khối đại đoàn kết: Hai làng nghề đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong nước và quốc tế khi về với Ninh Phước. Sự trân trọng, nâng niu di sản của chính quyền và nhân dân các dân tộc anh em Kinh – Chăm – Raglai chính là chất keo bền chặt nhất bồi đắp khối đại đoàn kết toàn dân, đập tan mọi âm mưu chia rẽ của các thế lực thù địch.
Ý NGHĨA LỊCH SỬ KHẮC SÂU
Chiêm nghiệm lại hành trình bảo tồn và phát triển các làng nghề Chăm, người cựu chiến binh Trần Thanh Sơn bồi hồi xúc động:
Nếu ngọn lửa chiến tranh năm xưa tôi luyện lòng quả cảm của người lính giữ đất, giữ làng; thì ngọn lửa nung gốm Bàu Trúc và ánh mắt rạng ngời bên khung dệt Mỹ Nghiệp hôm nay chính là ngọn lửa của hòa bình, ấm no và bản sắc.
Từ lòng đất sét phù sa và những sợi tơ nhuộm màu nắng gió, đồng bào Chăm Ninh Phước đã dệt nên một bức tranh quê hương trù phú, nhân văn. Việc UNESCO vinh danh gốm Chăm và chuyến thăm lịch sử của Tổng Bí thư Đỗ Mười năm 1994 mãi là niềm tự hào son sắt, nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục nâng niu, trao truyền báu vật ngàn năm của tổ tiên trên con đường dựng xây quê hương ngày càng giàu đẹp.
