Hùm Xám Bắc Sơn: Người anh cả của lực lượng Du kích Việt Nam

Từ người thầy giáo áo chàm đến thủ lĩnh du kích oai hùng Chu Văn Tấn sinh ngày 5 tháng 5 năm 1910 (có tài liệu ghi năm 1909) tại tổng Lâu Thượng, châu Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên (nay thuộc xã Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên) trong một gia đình người dân tộc Nùng có truyền thống yêu nước. Thân phụ của ông từng tham gia nghĩa quân Hoàng Hoa Thám chống Pháp. Nhờ được gia đình cho ăn học tử tế, sau khi tốt nghiệp tiểu học ở Thái Nguyên, ông có thời gian dạy học ở Bắc Hà và sau đó làm nhân viên địa chính kiêm cai quản lính dõng (châu đoàn) cho chính quyền thực dân Pháp tại quê hương. Với uy tín cao và tinh thần tự trị mạnh mẽ, ông đã khéo léo tận dụng vị trí của mình để đấu tranh đòi giảm sưu thuế, chống áp bức cho nhân dân. Nhận thấy tầm ảnh hưởng lớn lao của vị thủ lĩnh địa phương này, các chiến sĩ cộng sản đã tìm cách liên lạc và vận động ông tham gia cách mạng. Năm 1936, ông chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương với bí danh Tân Hồng.

"Hùm xám Bắc Sơn" – Nỗi khiếp sợ của quân thù Tên tuổi của Chu Văn Tấn gắn liền với căn cứ địa Bắc Sơn - Võ Nhai cùng những chiến công oanh liệt. Tháng 9 năm 1940, khi phát xít Nhật bất ngờ tấn công Lạng Sơn và quân Pháp tháo chạy, ông đã mưu trí chỉ huy các đội tự vệ đón lõng, cướp súng của tàn quân Pháp tại đèo Tam Canh để tự vũ trang. Đến ngày 27 tháng 9 năm 1940, ông trực tiếp chỉ huy các đội tự vệ vũ trang tấn công đồn Mỏ Nhài, giải phóng huyện lỵ Bắc Sơn và mở màn cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn oai hùng. Khi quân Pháp tái chiếm và đàn áp khốc liệt, ông không hề nao núng mà khéo léo chỉ huy các đội viên rút lui an toàn vào rừng sâu Võ Nhai để bảo toàn lực lượng và xây dựng căn cứ.

Đến tháng 2 năm 1941, Đội du kích Bắc Sơn chính thức được thành lập với 32 chiến sĩ. Dưới sự dẫn dắt của ông, đội du kích phát triển thành Trung đội Cứu quốc quân thứ nhất, rồi Trung đội Cứu quốc quân thứ hai tại Khuôn Mánh do ông làm Chỉ huy trưởng. Cũng chính Chu Văn Tấn là người chỉ huy đội bảo vệ đưa các lãnh đạo Đảng như Hoàng Văn Thụ, Trường Chinh, Hoàng Quốc Việt, Trần Đăng Ninh vượt biên giới sang Trung Quốc rồi quay về Cao Bằng tham dự Hội nghị Trung ương lần thứ 8 do Nguyễn Ái Quốc chủ trì. Với lối đánh du kích "xuất quỷ nhập thần" tận dụng địa hình hiểm trở tại Tràng Xá, Đại Từ, bẻ gãy nhiều trận càn quét và cướp vũ khí địch, ông đã khiến binh sĩ Pháp kiêng dè và khiếp sợ đặt cho biệt danh "Hùm xám Bắc Sơn".

Vị Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên và vị Thượng tướng huyền thoại Tháng 5 năm 1945, Cứu quốc quân hợp nhất với Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân thành Việt Nam giải phóng quân; Chu Văn Tấn được cử làm Chính trị viên. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông được Quốc dân đại hội Tân Trào bầu vào Chính phủ lâm thời và giữ trọng trách Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của nước Việt Nam mới từ cuối tháng 8 năm 1945 đến tháng 3 năm 1946. Trong giai đoạn "ngàn cân treo sợi tóc" đầy thử thách này, ông đã bắt tay tổ chức, chấn chỉnh các lực lượng vũ trang thành Giải phóng quân, đồng thời đặt những viên gạch móng đầu tiên về mặt pháp lý, tổ chức hành chính và hậu cần cho nền quốc phòng nước nhà.

Năm 1948, ông được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong hàm chính thức đầu tiên của quân đội. Đến tháng 8 năm 1959, ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc của ông trên cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Liên khu Việt Bắc, ông được thăng quân hàm vượt cấp từ Thiếu tướng lên Thượng tướng. Thời điểm đó, ông là một trong hai vị Thượng tướng đầu tiên của toàn quân (cùng với Thượng tướng Văn Tiến Dũng).

Suốt thời bình (1954-1975), trên cương vị thủ lĩnh tối cao của vùng đất cách mạng Việt Bắc, ông đã cống hiến trọn vẹn tâm huyết cho chính sách dân tộc. Thượng tướng Chu Văn Tấn đã trực tiếp chỉ đạo mở "Con đường Hạnh Phúc" nối Hà Giang - Đồng Văn - Mèo Vạc, thành lập Đài phát thanh Việt Bắc phát bằng nhiều thứ tiếng dân tộc, chỉ đạo xây dựng bộ chữ Tày - Nùng và thiết lập hệ thống trường dân tộc nội trú, trường học các cấp đầu tiên tại chiến khu nhằm nâng cao dân trí cho đồng bào.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông được bầu làm Phó Chủ tịch Quốc hội. Dù những năm tháng cuối đời phải đối mặt với sóng gió chính trị khi bị nghi ngờ và cô lập do mối quan hệ ngoại giao phức tạp, tấm lòng trung thành và những cống hiến vĩ đại của ông cho nền độc lập dân tộc và hạnh phúc của nhân dân vẫn là một bản anh hùng ca trường tồn cùng sông núi. Thượng tướng Chu Văn Tấn qua đời ngày 22 tháng 5 năm 1984 tại Hà Nội. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân trọng tôn vinh ông là "Người anh cả của lực lượng du kích quân Việt Nam".