“Hùm xám Bắc Sơn” và những năm Việt Bắc chuyển mình – từ đánh du kích đến đánh tập trung

Thời kỳ: 1949–1951, kháng chiến chống thực dân Pháp.
1. Tháng 11/1949 – Việt Bắc được gom về một đầu mối

Sau những năm đầu kháng chiến, chiến trường phía Bắc ngày càng đòi hỏi một cơ chế chỉ huy thống nhất hơn.

Ngày 4/11/1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 127/SL, hợp nhất Liên khu 1 và Liên khu 10 thành Liên khu Việt Bắc.

Đây là một thay đổi có ý nghĩa lớn.

Liên khu mới không chỉ là một vùng căn cứ địa.

Nó phải làm đồng thời hai nhiệm vụ:

xây dựng hậu phương – tổ chức lực lượng – bảo vệ căn cứ – phối hợp với các chiến trường – chuẩn bị cho những trận đánh lớn.

Theo tư liệu của Bộ Quốc phòng, ngày 7/12/1949 Bộ Quốc phòng ra chỉ thị xác định nhiệm vụ của Liên khu Việt Bắc là chỉ đạo lực lượng vũ trang về tác chiến, đồng thời xây dựng và củng cố hậu phương.

Trong bộ máy mới, Chu Văn Tấn tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo quan trọng tại Liên khu Việt Bắc. Các nguồn tư liệu cho biết từ năm 1949 đến 1954, ông đảm nhiệm các chức vụ Khu trưởng, Bí thư Khu ủy, Chánh án Tòa án Quân sự và Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính Liên khu Việt Bắc.

Điều đó cho thấy một điểm rất quan trọng:

Chu Văn Tấn lúc này không chỉ là một tướng lĩnh chiến đấu.

Ông còn là một cán bộ lãnh đạo cả về quân sự, chính trị và tổ chức ở một địa bàn chiến lược.

Ảnh tư liệu: Chu Văn Tấn trong thời kỳ hoạt động tại Việt Bắc.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; tư liệu về cuộc đời và hoạt động của Thượng tướng Chu Văn Tấn.

2. Việt Bắc không chỉ là nơi trú ẩn – mà phải trở thành hậu phương chiến tranh

Có một sự thay đổi rất lớn trong tư duy quân sự của cuộc kháng chiến lúc này.

Những năm đầu, chiến tranh du kích là phương thức chủ yếu.

Các đội nhỏ cơ động trong rừng.

Đánh nhanh rồi rút.

Dựa vào địa hình và sự che chở của nhân dân.

Nhưng đến năm 1949, quân đội Việt Nam đã bắt đầu có những đơn vị lớn hơn.

Theo lịch sử Quân khu 1, lực lượng vũ trang Liên khu đã phát triển từ những đơn vị nhỏ lên tiểu đoàn, trung đoàn và từng bước chuyển từ hoạt động du kích phân tán sang tác chiến tập trung, có khả năng mở những chiến dịch tiến công quy mô lớn.

Đó là một sự chuyển biến cực kỳ quan trọng.

Bởi một đội du kích có thể tồn tại bằng sự cơ động.

Nhưng một trung đoàn thì phải có:

• lương thực;

Nói cách khác:

muốn đánh lớn thì phải có hậu phương đủ sức nuôi quân.

Và đây chính là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Liên khu Việt Bắc.

Chu Văn Tấn – người trưởng thành từ chính chiến tranh du kích Bắc Sơn – giờ phải tham gia lãnh đạo quá trình biến căn cứ địa du kích thành một hậu phương có khả năng phục vụ chiến tranh quy mô lớn.

Ảnh tư liệu: Bộ đội và nhân dân Việt Bắc trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Lưu ý: Đây là ảnh bối cảnh lịch sử, không phải ảnh xác định Chu Văn Tấn đang chỉ huy một hoạt động cụ thể.

3. Cao – Bắc – Lạng 1949 – khi Liên khu bắt đầu đánh trên những tuyến đường chiến lược

Một minh chứng rõ ràng cho sự trưởng thành của Liên khu là Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng, diễn ra từ 15/3 đến 30/4/1949.

Địa bàn chủ yếu nằm trên đường số 4 và các khu vực Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn.

Các đơn vị Liên khu phối hợp với Bộ Tổng chỉ huy tiến hành nhiều trận đánh.

Theo lịch sử Quân khu 1, chiến dịch đã diệt và bức rút 17 đồn, loại khỏi vòng chiến đấu hơn 1.400 quân địch và phá hủy 80 xe quân sự. Quan trọng hơn, qua chiến dịch, trình độ đánh cứ điểm và đánh giao thông của các đơn vị chủ lực Liên khu có bước tiến đáng kể.

Đây chính là điều mà thế hệ chỉ huy như Chu Văn Tấn phải đối mặt.

Chiến tranh không còn chỉ là:

đánh một đồn nhỏ → rút vào rừng.

Mà bắt đầu trở thành:

tổ chức nhiều đơn vị → đánh nhiều vị trí → cắt giao thông → phối hợp các hướng → duy trì chiến dịch trong thời gian dài.

Từ Bắc Sơn – Võ Nhai, một thế hệ chỉ huy du kích đang phải thích nghi với một kiểu chiến tranh mới.

Ảnh tư liệu: Chiến trường Cao Bằng – Lạng Sơn và lực lượng kháng chiến trên tuyến đường số 4.
Lưu ý: Ảnh mang tính bối cảnh, không khẳng định là ảnh trực tiếp của một trận đánh cụ thể trong Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng.

4. Năm 1950 – Liên khu Việt Bắc đứng trước một bước ngoặt

Năm 1950, tình hình chiến tranh thay đổi nhanh chóng.

Ở biên giới phía Bắc, quân Pháp xây dựng một hệ thống cứ điểm nhằm kiểm soát đường số 4 và cô lập Việt Bắc.

Trung ương quyết định mở Chiến dịch Biên giới, diễn ra từ 16/9 đến 14/10/1950.

Các đơn vị chủ lực của Liên khu và bộ đội địa phương Cao Bằng, Lạng Sơn trực tiếp tham gia. Bộ Tư lệnh Liên khu cũng tổ chức hoạt động phối hợp ở hướng Đông Khê – Na Sầm, góp phần tạo điều kiện cho lực lượng chủ lực đánh Đông Khê.

Chiến thắng Biên giới làm thay đổi căn bản vị thế của Việt Bắc.

Hơn 8.000 quân địch bị loại khỏi vòng chiến đấu; tuyến phòng thủ đường số 4 bị phá vỡ; khu vực biên giới được giải phóng và căn cứ địa Việt Bắc được mở rộng.

Nhưng điều quan trọng hơn là:

quân đội Việt Nam bắt đầu giành quyền chủ động chiến lược trên chiến trường Bắc Bộ.

Với Chu Văn Tấn, đây cũng là một thời điểm đặc biệt.

Người từng chỉ huy Cứu quốc quân ở Bắc Sơn nay đang ở vị trí lãnh đạo một khu vực mà chính những lực lượng vũ trang địa phương của nó góp phần vào một chiến dịch quy mô lớn.

Chiến tranh du kích chưa biến mất.

Nhưng bên cạnh nó đã xuất hiện một hình thức chiến tranh mới:

chiến tranh chính quy kết hợp với chiến tranh du kích ở trình độ cao hơn.

Ảnh tư liệu: Bộ đội Việt Nam trong Chiến dịch Biên giới năm 1950.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam; Bộ Quốc phòng ghi nhận lực lượng Liên khu Việt Bắc tham gia trực tiếp vào chiến dịch.

5. Cuối năm 1950 – Chu Văn Tấn bước vào Đảng ủy Chiến dịch Trần Hưng Đạo

Sau thắng lợi Biên giới, Bộ Tổng Tư lệnh không muốn dừng lại.

Một chiến dịch mới được chuẩn bị ở trung du Bắc Bộ, nơi quân Pháp xây dựng một phòng tuyến quan trọng nhằm bảo vệ vùng đồng bằng và tạo bàn đạp uy hiếp Việt Bắc.

Ban Thường vụ Trung ương quyết định mở Chiến dịch Trần Hưng Đạo, còn gọi là Chiến dịch Trung du.

Mục tiêu gồm:

• tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch;

Ngày 30/11/1950, Đảng ủy Chiến dịch được thành lập.

Võ Nguyên Giáp làm Bí thư Đảng ủy kiêm Chỉ huy trưởng.

Nguyễn Chí Thanh, Chu Văn Tấn, Trần Hữu Dực và Đào Văn Trường là các thành viên còn lại của Đảng ủy.

Điểm này cần nói thật chính xác:

Chu Văn Tấn không phải là Chỉ huy trưởng Chiến dịch Trần Hưng Đạo.

Ông tham gia Đảng ủy chiến dịch với tư cách một cán bộ lãnh đạo cấp cao của Liên khu Việt Bắc.

Người trực tiếp giữ cương vị Chỉ huy trưởng là Võ Nguyên Giáp.

Điều đó càng làm nổi bật vai trò của Chu Văn Tấn:

Ông không chỉ đại diện cho một đơn vị quân đội.

Ông là người của địa bàn Việt Bắc, nơi cung cấp lực lượng, hậu cần và phối hợp chiến trường cho chiến dịch.

Ảnh tư liệu: Các cán bộ chỉ huy liên quan đến Chiến dịch Trần Hưng Đạo và chiến trường Việt Bắc.
Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân và các tài liệu lịch sử về chiến dịch.

6. Từ Việt Bắc xuống trung du – một cuộc thử sức mới

Ngày 25/12/1950, Chiến dịch Trần Hưng Đạo chính thức bắt đầu.

Hướng tiến công chủ yếu nằm trên tuyến trung du từ Việt Trì đến Bắc Giang, trọng điểm là khu vực Vĩnh Yên – Phúc Yên.

Lực lượng tham gia gồm những đơn vị chủ lực ngày càng lớn mạnh, trong đó có Đại đoàn 308, lực lượng đang tổ chức thành Đại đoàn 312, các trung đoàn độc lập, bộ đội địa phương và dân quân du kích.

Đây là một thử thách rất khác so với chiến tranh du kích Bắc Sơn.

Địa hình trung du không phải những cánh rừng sâu quen thuộc.

Quân Pháp có hệ thống cứ điểm, lực lượng cơ động và hỏa lực mạnh.

Quân đội Việt Nam phải học cách đánh một đối thủ được tổ chức chặt chẽ trên địa bàn mà ưu thế tự nhiên không còn nghiêng hẳn về phía mình.

Chiến dịch diễn ra đến 17/1/1951.

Kết quả không hoàn toàn như mong muốn của ta. Các nguồn lịch sử quân sự đánh giá ba chiến dịch Trần Hưng Đạo, Hoàng Hoa Thám và Quang Trung trong sáu tháng 1950–1951 đều chưa đạt mục tiêu chiến lược đề ra, đồng thời gây tổn thất đáng kể cho lực lượng ta.

Nhưng thất bại hay hạn chế trên chiến trường cũng trở thành một bài học.

Quân đội Việt Nam nhận ra rằng:

đánh lớn không đơn giản là đưa nhiều quân hơn vào trận.

Phải chọn đúng địa bàn.

Phải biết đánh vào chỗ yếu.

Phải phát huy chiến tranh du kích.

Phải phối hợp ba thứ quân.

Và phải tránh những nơi đối phương có ưu thế quá lớn về hỏa lực và cơ động.

Những bài học ấy sau này trở thành một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành của quân đội.

Ảnh tư liệu: Bộ đội tại Chiến khu Ngọc Thanh chuẩn bị xuất phát tham gia Chiến dịch Trần Hưng Đạo 1950–1951.
Nguồn: Tư liệu về Di tích Chiến khu Ngọc Thanh, Vĩnh Phúc. Ảnh được chú thích trực tiếp là lực lượng chuẩn bị xuất phát chiến dịch.

7. Điều còn lại sau Trần Hưng Đạo

Chiến dịch kết thúc.

Quân đội Việt Nam chưa đạt được tất cả những gì đặt ra.

Nhưng cuộc chiến đã bước sang một giai đoạn khác.

Chỉ trong khoảng sáu tháng, từ cuối năm 1950 đến giữa năm 1951, quân đội Việt Nam liên tiếp mở ba chiến dịch lớn:

Trần Hưng Đạo – Hoàng Hoa Thám – Quang Trung.

Đây là những chiến dịch quy mô lớn đầu tiên tiến công vào các phòng tuyến tương đối kiên cố của Pháp ở trung du và đồng bằng Bắc Bộ.

Và đó chính là điểm quan trọng nếu nhìn từ cuộc đời Chu Văn Tấn.

Ông đã đi qua gần như toàn bộ quá trình biến đổi của lực lượng vũ trang cách mạng:

từ những đội du kích Bắc Sơn...

→ Cứu quốc quân...

→ các đơn vị địa phương...

→ trung đoàn...

→ đại đoàn...

→ những chiến dịch quy mô lớn.

Năm 1950–1951, người từng chiến đấu dựa vào rừng núi Bắc Sơn đã phải tham gia lãnh đạo một vùng chiến lược và một chiến dịch đánh sâu xuống trung du.

Đó không chỉ là sự thay đổi trong chức vụ của một con người.

Đó là sự thay đổi của cả một quân đội.

Ảnh tư liệu: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thiếu tướng Chu Văn Tấn tại Chiến khu Việt Bắc, tháng 2/1951.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, ảnh tư liệu.

KẾT – TỪ NHỮNG CÁNH RỪNG BẮC SƠN ĐẾN MỘT QUÂN ĐỘI ĐANG TRƯỞNG THÀNH

Nhìn lại Chu Văn Tấn trong những năm 1949–1951, điều đáng nhớ nhất không phải chỉ là những chức vụ ông từng giữ.

Mà là con đường ông đã đi qua cùng với quân đội cách mạng.

Ông bước ra từ Bắc Sơn – nơi chiến tranh du kích được hình thành trong những điều kiện vô cùng gian khổ.

Ông đi qua Cứu quốc quân.

Đi qua những chiến khu.

Rồi trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của quân đội.

Đến năm 1950, ông đã đứng trong hàng ngũ lãnh đạo Liên khu Việt Bắc và tham gia Đảng ủy Chiến dịch Trần Hưng Đạo.

Nhưng Trần Hưng Đạo cũng cho thấy một sự thật:

quân đội muốn đánh những trận lớn phải trả giá bằng cả những bài học lớn.

Có những trận thắng.

Có những trận chưa đạt mục tiêu.

Có những tổn thất buộc người chỉ huy phải suy nghĩ lại.

Chính từ những bài học ấy, quân đội Việt Nam tiếp tục trưởng thành, để rồi những chiến dịch sau này ngày càng có quy mô, tổ chức và nghệ thuật tác chiến cao hơn.

Với Chu Văn Tấn, hành trình ấy vẫn chưa kết thúc.

Sau năm 1951, ông tiếp tục gắn bó với Việt Bắc trong nhiều năm nữa – nơi ông không chỉ xây dựng lực lượng quân sự mà còn tham gia lãnh đạo một vùng căn cứ rộng lớn.

Và câu chuyện tiếp theo sẽ là một chương rất đáng kể:

Chiến dịch Biên giới 1950 – khi “Hùm xám Bắc Sơn” trở lại vùng đất đã làm nên tên tuổi mình, nhưng lần này với tư cách một vị tướng của một quân đội đang bước vào thời kỳ tiến công.

Ảnh tư liệu: Chân dung Thượng tướng Chu Văn Tấn.
Nguồn: Tư liệu Báo Quân đội nhân dân/Bảo tàng Lạng Sơn.