HÙM XÁM ĐƯỜNG SỐ 4: KHI KẺ THÙ PHẢI TREO GIÁ TRUY LÙNG VÀ TƯ DUY QUÂN SỰ LỖI LẠC CỦA TRUNG ĐOÀN TRƯỞNG ĐẶNG VĂN VIỆT
Trong biên niên sử hào hùng của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trường kỳ, tuyến biên giới phía Bắc từng chứng kiến những năm tháng khói lửa rợp trời, nơi tên tuổi của Trung đoàn 174 và người Trung đoàn trưởng tài ba Đặng Văn Việt gắn liền với một huyền thoại khiến quân viễn chinh Pháp phải khiếp sợ mang danh hiệu "Hùm xám Đường số 4". Sinh ra tại làng Nho Lâm, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình khoa bảng và danh gia vọng tộc bậc nhất xứ Nghệ — là hậu duệ của các danh tướng Đặng Tất, Đặng Dung, con trai cụ Phó bảng Đặng Văn Hướng và cháu ngoại đại thần Cao Xuân Dục — ông mang trong mình dòng máu chí khí của non sông. Vốn là một trí thức Tây học từng theo học Trường Cao đẳng Y khoa Đông Dương, khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 bùng nổ, chính tay ông và người đồng đội Cao Pha đã vinh dự được giao trọng trách hạ chiếc cờ quẻ ly của triều đình phong kiến và kéo lá cờ đỏ sao vàng lịch sử lên kỳ đài Ngọ Môn, đánh dấu mốc son giành chính quyền tại kinh đô Huế. Khi thực dân Pháp quay lại xâm lược nước ta, từ bỏ gia thế và nhung lụa, ông khoác áo lính, đem trọn trí tuệ và bầu nhiệt huyết ra chiến trận, để rồi viết nên những trang sử oanh liệt nhất tại chảo lửa biên cương.
Vào những năm cuối thập niên 1940 và đầu thập niên 1950, tình hình chiến sự trên tuyến biên giới Việt - Trung vô cùng cam go và phức tạp khi thực dân Pháp biến tuyến Đường số 4 — trục giao thông huyết mạch nối liền Cao Bằng, Bắc Cạn và Lạng Sơn — thành một hệ thống phòng thủ kiên cố bậc nhất. Với chuỗi đồn bọc liên hoàn, tháp canh dày đặc và các binh đoàn cơ động mạnh mẽ do những tướng sừng sỏ chỉ huy, quân Pháp âm mưu khóa chặt biên giới, cắt đứt đường liên lạc giữa căn cứ địa Việt Bắc với phong trào cách mạng quốc tế và phần còn lại của cả nước, biến con đường này thành biểu tượng uy quyền của chủ nghĩa thực dân. Trước yêu cầu bức thiết của cách mạng nhằm phá vỡ thế bao vây, mở rộng khu căn cứ địa và giành thế chủ động chiến lược trên chiến trường chính Bắc Bộ, Bộ Tổng Tư lệnh trực tiếp là Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã quyết định mở Chiến dịch Biên giới Thu - Đông năm 1950. Trọng tâm của chiến dịch là tiêu diệt toàn bộ hệ thống phòng thủ của địch trên Đường số 4, mà mở màn chính là cứ điểm Đông Khê — một mắt xích trọng yếu, "cái gai" nhọn cắm sâu vào dạ dày hệ thống phòng thủ của quân Pháp để buộc địch phải bộc lộ sơ hở và rơi vào trận địa mai phục.
Trong chiến dịch lịch sử mang tính chất bước ngoặt ấy, Trung đoàn 174 dưới sự chỉ huy trực tiếp của Trung đoàn trưởng Đặng Văn Việt được giao trọng trách làm chủ công đánh chiếm cứ điểm Đông Khê và chặn đứng các cánh quân tiếp viện của địch. Với tư duy chiến thuật nhạy bén, tầm nhìn chiến lược sắc sảo và sự thấu hiểu tường tận từng tấc đất, con đèo nơi miền sơn cước, ông đã đưa ra những quyết định táo bạo, đi trước thời đại. Khác với lối đánh truyền thống đôi khi còn e dè trước hỏa lực mạnh và vũ khí tối tân của địch, vị "Hùm xám" chủ trương triệt để phát huy tinh thần chủ động, bất ngờ, đánh nhanh giải quyết nhanh, khoét sâu vào điểm yếu chí mạng của hệ thống cứ điểm biệt lập. Dưới sự lãnh đạo và chỉ huy sát sao của ông, cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 174 đã ngày đêm bám trụ giữa rừng sâu núi đá, khắc phục mọi thiếu thốn cùng cực về lương thực, vũ khí, âm thầm chuẩn bị trận địa. Khi lệnh tổng công kích vang lên, dưới tiếng súng rền vang núi rừng, Trung đoàn 174 đã ào ạt vượt qua vành đai thép của địch, đè bẹp mọi sự kháng cự ngoan cố trong cứ điểm Đông Khê, minh chứng hùng hồn cho nghệ thuật quân sự tuyệt vời của ta: biết tập trung binh lực ưu thế tuyệt đối vào điểm quyết chiến chiến lược, đánh hiểm, đánh đau, khiến kẻ thù không kịp trở tay.
Sự thất thủ của cứ điểm Đông Khê như một cú giáng trời giáng vào đầu Bộ tham mưu Pháp tại Đông Dương, đẩy chúng vào thế bị động chiến lược và buộc phải tiến hành các cuộc hành quân ứng cứu. Để giải tỏa áp lực và tái chiếm Đông Khê, quân Pháp buộc phải tung các binh đoàn cơ động sừng sỏ nhất do các tướng Charton và Le Page chỉ huy hành quân dọc theo Đường số 4 nhằm tái thiết lập phòng tuyến và đón lỏng lực lượng rút lui của ta. Chớp lấy thời cơ ngàn vàng, Trung đoàn trưởng Đặng Văn Việt đã linh hoạt điều hành lực lượng, vừa siết chặt vòng vây tiêu diệt lực lượng cố thủ, vừa mai phục, chia cắt và bẻ gãy từng binh đoàn sừng sỏ của địch giữa đại ngàn. Trên những khúc cua hiểm trở của đèo Bông Lau, ngất ngưởng dốc Cao Bằng — Lạng Sơn, những đoàn xe tăng, xe tải chở đầy vũ khí và lính lê dương của Pháp liên tiếp rơi vào trận địa mai phục được giăng sẵn. Lối đánh xuất quỷ nhập thần, táo bạo như vũ bão của Trung đoàn 174 và các lực lượng vũ trang ta đã biến Đường số 4 từ con lộ tiếp tế kiêu hãnh của thực dân Pháp thành "con đường máu", thành chiếc bẫy tử thần bóp nghẹt mọi ý chí chiến đấu của kẻ thù, khiến chính quân đội Pháp phải kinh hồn bạt vía và nể sợ gọi ông là "Hùm xám Đường số 4". Kết quả vang dội của chiến dịch là toàn bộ hệ thống phòng tuyến kiên cố trên Đường số 4 bị đập tan vỡ vụn, hai binh đoàn sừng sỏ bậc nhất của Pháp bị tiêu diệt gọn, hàng nghìn tên địch bị bắt sống, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại chuyển cuộc kháng chiến chống Pháp từ thế phòng ngự sang thế tiến công, mở ra con đường huyết mạch nối liền nước ta với các nước xã hội chủ nghĩa anh em trên thế giới.
Nhìn lại trang sử hào hùng ấy, tên tuổi của Trung tá Đặng Văn Việt — vị chỉ huy dũng cảm, trí tuệ và đầy khí phách — mãi mãi khắc sâu vào tâm khát của các thế hệ người Việt Nam như một biểu tượng sáng ngời về tinh thần quyết chiến quyết thắng vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng đánh giá rất cao tài năng của ông với những lời khen ngợi sâu sắc: "Sáng tạo về quân sự. Vững vàng về chính trị. Đã đánh là thắng." Những chiến công oanh liệt trên Đường số 4 năm xưa không chỉ thuộc về trang biên niên sử chiến trận, mà còn là bản hùng ca bất tử về sự hy sinh xương máu, mồ hôi của bao thế hệ cha anh, để lại bài học vô giá về lòng yêu nước, tinh thần tự cường và nghệ thuật quân sự độc đáo của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
