Hùm xám Yên Thế và bản anh hùng ca kháng chiến trường kỳ
Hoàng Hoa Thám (tên thật là Trương Văn Nghĩa, sau đổi là Hoàng Trọng Thám, thường gọi là Đề Thám, 1858–1913) quê ở huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, nhưng gắn bó trọn đời và lập căn cứ địa tại vùng núi rừng hiểm trở Yên Thế (Bắc Giang). Ông là một nhà quân sự tài ba, người đã sáng tạo ra lối đánh du kích xuất quỷ nhập thần, khiến quân Pháp nhiều phen mất ăn mất ngủ. Từ năm 1884 đến năm 1913, Đề Thám đã lãnh đạo nghĩa quân Yên Thế tiến hành cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược. Dù lực lượng chênh lệch, ông đã khéo léo kết hợp giữa chiến tranh du kích với ngoại giao linh hoạt, hai lần buộc thực dân Pháp phải ký hiệp ước hưu chiến và nhượng quyền cai quản vùng Yên Thế rộng lớn. Nghĩa quân Yên Thế không chỉ làm cho quân Pháp khiếp sợ trên chiến trường mà còn liên kết chặt chẽ với các nhà chí sĩ yêu nước tiến bộ thời kỳ bấy giờ như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh. Ngày 10 tháng 2 năm 1913, do sự phản bội của kẻ tiểu nhân, Đề Thám đã anh dũng hy sinh, kết thúc cuộc đời oanh liệt của một "hùm xám Yên Thế".
Lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam ghi nhận nhiều trang sử hào hùng được viết bằng máu và trí tuệ. Vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, khi triều đình nhà Nguyễn lần lượt đầu hàng và toàn bộ đất nước chìm trong đêm dài nô lệ, ngọn lửa yêu nước vẫn bùng cháy mãnh liệt tại vùng núi rừng hiểm trở Yên Thế nhờ sự lãnh đạo kiệt xuất của người anh hùng Hoàng Hoa Thám – vị "hùm xám" làm chấn động cả thực dân Pháp.
Hoàng Hoa Thám sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, sớm chứng kiến cảnh nước mất nhà tan nên từ thuở thanh niên, ông đã nung nấu quyết tâm đánh giặc cứu nước. Trải qua nhiều năm bôn ba giang hồ, thấu hiểu địa hình hiểm trở của vùng trung du Bắc Bộ, ông chọn Yên Thế làm đại bản doanh, chiêu mộ hào kiệt, xây dựng lực lượng vũ trang du kích để chống lại thực dân Pháp. Với uy tín lớn và tài năng thao lược xuất chúng, ông được nghĩa quân suy tôn làm Đề Thám.
Cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Đề Thám lãnh đạo là một trong những phong trào nông dân kháng chiến có quy mô lớn nhất, kéo dài bền bỉ nhất trong lịch sử chống Pháp (gần 30 năm từ 1884 đến 1913). Dưới sự chỉ huy tài tình của ông, nghĩa quân Yên Thế không đối đầu trực diện với quân địch bằng sức mạnh áp đảo mà áp dụng thiên tài chiến thuật du kích: đánh nhanh rút gọn, biến ẩn biến hiện như thần. Khi thì nghĩa quân mai phục trên các sườn đồi, lúc lại đánh úp vào đồn bốt giặc rồi nhanh chóng rút lui vào rừng sâu. Những trận phục kích vang dội tại thung lũng Phố Luộc, đồn Hố Chuối đã khiến quân Pháp tiêu hao sinh lực nặng nề, nhiều sĩ quan cao cấp của giặc tử trận.
Không chỉ là một nhà quân sự lỗi lạc trên chiến trường, Đề Thám còn là một nhà chính trị, ngoại giao sắc sảo. Nhận thức rõ tương quan lực lượng chênh lệch, ông đã khôn khéo vừa đánh vừa đàm, hai lần buộc thực dân Pháp phải ký hiệp ước hưu chiến, chấp nhận nhượng quyền cai quản cho nghĩa quân một vùng rộng lớn ở Yên Thế. Trong suốt thời gian ấy, Đề Thám còn biến Yên Thế thành nơi che chở, hội ngộ của nhiều nhà chí sĩ yêu nước tiêu biểu trong phong trào Duy Tân như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, thể hiện tầm nhìn chiến lược vượt thời đại.
Sự kiên cường và tài năng của "Hùm xám Yên Thế" đã khiến thực dân Pháp vô cùng cay cú và bực tức. Chúng dốc toàn lực, huy động hàng vạn quân tinh nhuệ cùng hỏa lực tối tân bao vây, tấn công tổng lực vào căn cứ Yên Thế. Dù lực lượng ngày càng chênh lệch và bị cô lập, Đề Thám vẫn hiên ngang chiến đấu đến cùng. Ngày 10 tháng 2 năm 1913, do sự phản bội của tay sai, vị thủ lĩnh tối cao của nghĩa quân Yên Thế đã anh dũng hy sinh.
Cuộc khởi nghĩa Yên Thế khép lại, nhưng hình ảnh và khí phách của Hoàng Hoa Thám vẫn trường tồn mãi với thời gian. Ông là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần quật cường, ý chí tự chủ, mưu trí và lòng yêu nước thiết tha của người nông dân Việt Nam.
Bạn có muốn tìm hiểu thêm về khu di tích lịch sử Phồn Xương (Yên Thế, Bắc Giang) hay những giai thoại thú vị về cuộc sống và chiến đấu của nghĩa quân Đề Thám không?
