Hùng Vương và thời đại Văn Lang: Bình minh lịch sử dân tộc Việt Nam
Đặng Mai Phương
Trong ký ức cộng đồng và lịch sử Việt Nam, Hùng Vương không chỉ là một nhân vật cụ thể mà là hình tượng đại diện cho 18 đời vua Hùng – những người đã có công khai sơn phá thạch, lập nên nhà nước Văn Lang – nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc.
Theo các bộ sử cũ như Đại Việt Sử ký Toàn thư cùng truyền thuyết dân gian, gốc tích của các vua Hùng gắn liền với huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng, nở ra trăm người con trai. Khi chia tay, 50 con theo mẹ lên núi, 50 con theo cha xuống biển. Người con trưởng theo mẹ lên vùng đất Phong Châu (nay thuộc tỉnh Phú Thọ) đã lập ra nước Văn Lang, xưng là Hùng Vương, đặt nền móng cho thời đại dựng nước kéo dài nhiều thế kỷ.
Dưới góc độ khoa học lịch sử và khảo cổ học, thời đại Hùng Vương tương ứng với thời kỳ phát triển rực rỡ của văn hóa Đông Sơn (khoảng thế kỷ VII TCN đến thế kỷ I SCN). Đây là giai đoạn cư dân Lạc Việt bước vào thời đại đồ đồng phát triển cao và bắt đầu bước sang thời đại đồ sắt.
Tổ chức nhà nước sơ khai: Hùng Vương đứng đầu nhà nước, giúp việc cho vua có các Lạc tướng (quản lý các bộ) và Lạc hầu. Dưới nữa là các Bồ chính quản lý các làng xóm (chiềng, chạ). Nước Văn Lang chia làm 15 bộ, đóng đô tại Phong Châu.
Đời sống kinh tế – xã hội: Cư dân Lạc Việt đã biết trồng lúa nước bằng cày đồng, biết trị thủy, chăn nuôi, đánh bắt cá và đặc biệt là kỹ thuật đúc đồng tinh xảo (trống đồng Đông Sơn, thạp đồng, vũ khí đồng). Đời sống văn hóa phong phú với các tục lệ xăm mình, ăn trầu, làm bánh chưng bánh giầy, đua thuyền và mở hội cầu mùa.
Trải qua 18 thế hệ cha truyền con nối, nhà nước Văn Lang dưới sự trị vì của các vua Hùng đã tạo dựng nên những giá trị nền tảng vững chắc về tâm linh, văn hóa và ý thức cộng đồng cho người Việt. Khi thế lực Âu Việt phát triển mạnh mẽ, Hùng Vương thứ 18 đã nhường ngôi cho Thục Phán (An Dương Vương), chuyển giao lịch sử sang thời kỳ nước Âu Lạc.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10 tháng 3 âm lịch) hằng năm chính là gạch nối tâm linh thiêng liêng, nhắc nhở muôn đời con cháu dải đất hình S-S về lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".
