HƯƠNG KHÊ DẬY SÓNG – TUỔI HAI MƯƠI CHÍNH KHÍ NGẤT TRỜI

Giữa những năm cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước đặt ách thống trị lên đất nước, phong trào Cần Vương bùng lên ở nhiều nơi. Trong vô số những con người đứng lên giữa thời loạn ấy, có một cái tên đặc biệt: Cao Thắng. Ông sinh năm 1864 tại Hà Tĩnh, trong một vùng đất nổi tiếng bởi truyền thống hiếu học và tinh thần quật cường. Cuộc đời ông chỉ kéo dài chưa đầy ba mươi năm, nhưng trong quãng thời gian ngắn ngủi ấy, Cao Thắng đã trở thành một trong những vị tướng trẻ nổi bật nhất của phong trào Hương Khê.

Năm 1885, vua Hàm Nghi xuống Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân và nhân dân đứng lên chống Pháp. Tại Hà Tĩnh, Phan Đình Phùng trở thành lãnh tụ của phong trào Hương Khê. Cao Thắng gia nhập lực lượng và nhanh chóng bộc lộ tài năng tổ chức, chỉ huy. Khi Phan Đình Phùng là linh hồn chính trị của cuộc khởi nghĩa, Cao Thắng trở thành một trong những cánh tay quân sự quan trọng nhất của nghĩa quân.

Điều đáng nể ở Cao Thắng là ông không chỉ biết đánh trận.

Ông hiểu rằng muốn chống lại một đội quân được trang bị hiện đại hơn, nghĩa quân không thể mãi dựa vào giáo mác và những khẩu súng cũ. Vì vậy, Cao Thắng tìm cách nghiên cứu các loại súng mà quân Pháp sử dụng. Theo các tài liệu lịch sử, nghĩa quân đã tìm cách chế tạo loại súng trường theo mẫu súng 1874 của Pháp, thường được gọi là súng Gras. Đây là một công việc vô cùng khó khăn trong điều kiện cuối thế kỷ XIX, khi nghĩa quân thiếu máy móc, thiếu nguyên liệu và không có nền công nghiệp quân sự hiện đại.

Nhưng họ vẫn làm.

Tại những cơ sở bí mật trong vùng Hương Khê, những người thợ được tập hợp để đúc, rèn và chế tạo vũ khí. Cao Thắng trực tiếp tổ chức công việc, thử nghiệm và cải tiến. Những khẩu súng được tạo ra chưa thể sánh hoàn toàn với vũ khí công nghiệp của quân Pháp, nhưng việc một lực lượng khởi nghĩa ở vùng núi Hà Tĩnh có thể tự tổ chức sản xuất súng theo mẫu vũ khí hiện đại của đối phương đã cho thấy một tư duy quân sự đáng chú ý.

Đó là điều khiến Cao Thắng khác với hình ảnh thông thường về một thủ lĩnh nghĩa quân thế kỷ XIX.

Ông không chỉ nghĩ đến “đánh giặc hôm nay”, mà đã nghĩ đến chuyện “lấy cái mạnh của giặc để tìm cách chống lại giặc”.

Dưới sự tổ chức của Cao Thắng, nghĩa quân Hương Khê dần xây dựng được lực lượng tương đối quy củ. Các đội quân hoạt động trên địa bàn rộng, tận dụng địa hình rừng núi để đánh địch. Nghĩa quân không dễ dàng đối đầu trực diện với quân Pháp mà thường dựa vào địa hình, tổ chức phục kích, tập kích và di chuyển nhanh.

Đến năm 1887, Cao Thắng đem quân tiến đánh một số đồn binh của Pháp ở Nghệ An. Những trận đánh này cho thấy lực lượng Hương Khê đã phát triển đáng kể. Từ một phong trào khởi nghĩa địa phương, nghĩa quân từng bước hình thành một lực lượng có tổ chức, có căn cứ và có hệ thống vũ khí riêng.

Nhưng chiến tranh chưa bao giờ chỉ có những ngày chiến thắng.

Cuối năm 1893, Cao Thắng quyết định đưa quân tiến ra Nghệ An, với mục tiêu đánh chiếm các vị trí quan trọng của đối phương. Trong một trận chiến, ông bị thương nặng và hy sinh khi mới 29 tuổi.

Hai mươi chín tuổi.

Một người ở tuổi ấy, nếu sống trong một thời đại bình thường, có thể còn đang xây dựng gia đình, sự nghiệp và những năm tháng đẹp nhất của tuổi trưởng thành. Nhưng Cao Thắng đã sống trong một thời đại mà đất nước bị xâm lược, và ông chọn đặt toàn bộ tuổi trẻ của mình vào cuộc chiến.

Cái chết của Cao Thắng là một tổn thất lớn đối với nghĩa quân Hương Khê. Phan Đình Phùng mất đi một vị tướng trẻ có năng lực tổ chức và quân sự đặc biệt. Phong trào vẫn tiếp tục chiến đấu nhiều năm sau đó, nhưng cuối cùng cũng không thể chống lại sức mạnh vượt trội của quân Pháp.

Phan Đình Phùng qua đời năm 1895. Phong trào Hương Khê sau đó dần suy yếu và tan rã.

Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, Cao Thắng không chỉ là một người “đánh giặc rồi hy sinh”. Điều đáng nhớ nhất ở ông chính là khả năng tổ chức và tư duy quân sự vượt lên hoàn cảnh. Trong một đất nước chưa có nền công nghiệp hiện đại, giữa núi rừng Hà Tĩnh, một người thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi đã nghĩ đến việc nghiên cứu vũ khí của đối phương, xây dựng lực lượng có tổ chức và tìm cách biến nghĩa quân thành một đội quân có khả năng chiến đấu lâu dài.

Có lẽ vì thế mà câu chuyện về Cao Thắng càng đọc càng thấy tiếc.

Ông chết quá trẻ.

Những kế hoạch còn dang dở. Những khẩu súng còn chưa thể hoàn thiện. Những trận đánh còn chưa kịp diễn ra. Và một người mới 29 tuổi đã nằm lại giữa cuộc chiến mà ông biết rất rõ rằng phần thắng về lâu dài rất khó thuộc về mình.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, sự lựa chọn của Cao Thắng càng trở nên bi tráng.

Ông biết đối phương mạnh hơn. Ông biết nghĩa quân thiếu thốn đủ thứ. Ông biết con đường phía trước đầy hiểm nguy. Nhưng ông vẫn dựng cờ.

Và từ những cánh rừng Hương Khê, một cái tên của tuổi trẻ đã đi vào lịch sử.

Cao Thắng – sinh năm 1864, mất năm 1893. Hai mươi chín năm một kiếp người, nhưng những năm tháng cuối cùng của ông đã được viết bằng khói lửa, bằng rừng núi, bằng tiếng súng và bằng một ý chí không chịu khuất phục. Hương Khê rồi cũng im tiếng súng, những căn cứ năm xưa rồi cũng chìm vào thời gian, nhưng câu chuyện về người tướng trẻ ấy vẫn còn đó như một tiếng trống vọng từ núi rừng Hà Tĩnh: tuổi trẻ có thể ngắn, nhưng chí lớn thì có thể vượt qua cả một đời người.