Huyện công Nguyễn Xí – Vị đại thần tài ba, người anh hùng từ chú bé chăn trâu trở thành trụ cột triều đình Đại Việt (1397 – 1465)
Một tấm gương danh tướng lỗi lạc, bậc khai quốc công thần bốn đời phò tá vua nhà Hậu Lê và là biểu tượng của lòng trung trinh bất biến chính là Huyện công Nguyễn Xí – Vị đại thần tài ba, người anh hùng từ chú bé chăn trâu trở thành trụ cột triều đình Đại Việt (1397 – 1465).
Xuất thân nghèo khó và cơ duyên phò tá Lê Lợi từ thuở hàn vi
Nguyễn Xí (tên thật là Nguyễn Bật Phúc, sinh năm 1397, quê ở làng Thượng Xá, nay thuộc xã Nghi Hoa, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An). Ông mồ côi cha mẹ từ nhỏ, phải đi ở chăn trâu thuê cho một gia đình ở vùng Lam Sơn (Thanh Hóa) để sinh kế.
Ngay từ khi còn là một chú bé chăn trâu, Nguyễn Xí đã bộc lộ chí khí phi thường, thông minh, gan dạ và có tài lãnh đạo. Truyền thuyết và sử sách ghi lại câu chuyện cậu bé Xí cùng những đứa trẻ chăn trâu lấy lá cây làm cờ, phân định ngôi thứ, thể hiện tư chất của một vị tướng tài tương lai.
Khi Lê Lợi dấy binh khởi nghĩa tại Lam Sơn (1418), Nguyễn Xí lúc bấy giờ còn rất trẻ đã xin gia nhập nghĩa quân. Nhận thấy tài năng, sự trung thực và lòng dũng cảm tuyệt vời của Nguyễn Xí, Lê Lợi yêu mến, nhận làm gia thần và đổi tên cho ông là Nguyễn Xí, kề cận bên mình trong suốt những năm tháng gian khổ nhất.
10 năm nếm mật nằm gai và những chiến công hiển hách
Trong suốt cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Xí luôn là một trong những tướng lĩnh tiên phong dũng cảm nhất, lập nhiều chiến công lẫy lừng:
Sát cánh cùng Bình Định Vương: Ông tham gia hầu hết các trận đánh lớn nhỏ từ vùng núi rừng Thanh Hóa đến chiến dịch giải phóng Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa.
Chiến dịch Chi Lăng - Xương Giang (1427): Ông cùng các danh tướng như Đinh Lễ sát cánh trong bộ chỉ huy tiền phương, dùng mưu lược tiêu diệt và bắt sống hàng vạn quân Minh, góp phần quyết định đập tan hoàn toàn ý chí xâm lược của giặc.
Bốn đời phò vua, giữ vững kỷ cương triều Hậu Lê
Sau khi nước nhà độc lập, triều Hậu Lê thành lập (1428), Nguyễn Xí được phong làm Khai quốc công thần bậc nhất, mang tước hầu rồi tước huyện công.
Với tài năng quân sự xuất chúng, lòng trung nghĩa tuyệt đối và tầm nhìn chính trị sắc bén, Nguyễn Xí là trụ cột vững chắc qua bốn đời vua nhà Hậu Lê (Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông):
Phò tá các vị vua trẻ: Khi các vị vua kế vị còn nhỏ tuổi, ông cùng các đại thần hết lòng gánh vác việc nước, bảo vệ giang sơn trước những biến động cung đình.
Đập tan loạn thần Nghi Dân (1459): Năm 1459, kẻ phản loạn Lạng Sơn vương Nghi Dân đem quân làm binh biến sát hại vua Lê Nhân Tông để cướp ngôi. Đứng trước tình thế hiểm nghèo, Nguyễn Xí cùng các công thần kỳ cựu (như Lê Thụ, Đinh Liệt...) bí mật mưu tính, chờ thời cơ lật đổ bạo chúa Nghi Dân, đưa hoàng tôn Lê Tư Thành lên ngôi, tức là Vua Lê Thánh Tông vĩ đại sau này.
Tể tướng liêm khiết và tấm lòng vì nước thương dân
Dưới thời vua Lê Thánh Tông, Nguyễn Xí được phong giữ chức Thái úy (người đứng đầu triều đình về quân sự). Dù nắm giữ quyền cao chức trọng, ông luôn giữ phẩm chất thanh cao, liêm khiết, hết lòng lo cho dân cho nước, được cả triều đình kính trọng và nhân dân nể phục.
Năm 1465, Thái úy Nguyễn Xí qua đời tại kinh thành Thăng Long, thọ 69 tuổi. Vua Lê Thánh Tông vô cùng thương tiếc, bỏ triều 3 ngày để tang, truy tặng ông tước Nghĩa Quốc công và cho xây lăng mộ, đền thờ uy nghiêm tại quê nhà Nghi Lộc, Nghệ An (nay là Khu di tích lịch sử quốc gia đền thờ Nguyễn Xí).
Di sản ngàn thu
Nguyễn Xí là hiện thân của ý chí vươn lên từ nghịch cảnh, lòng trung quân ái quốc tuyệt đối và tài năng kiệt xuất. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là bản anh hùng ca về sự tận tụy, góp phần quan trọng định hình sự hưng thịnh của triều đại Hậu Lê – thời kỳ hoàng kim bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
