HUYỀN THOẠI ÁO VẢI VÀ LÒNG NHÂN VĂN DƯỚI BÓNG ĐẠI NGÀN

Có những con người mà cuộc đời họ đã hòa quyện làm một với vận mệnh của một dân tộc. Khi viết về họ, mọi công thức văn chương đều trở nên chật chội, và mọi ngôn từ mang tính khuôn mẫu đều vô tình làm xơ cứng đi một trái tim nồng cháy. Đại tướng Võ Nguyên Giáp là một người như thế. Đây không nhằm mục đích liệt kê lại những niên biểu lịch sử, mà là một nỗ lực giải mã huyền thoại áo vải – người đã dùng nhân tâm để bẻ gãy những bộ óc quân sự cơ giới phóng khoáng và ngạo nghễ nhất thế kỷ hai mươi.

Bi kịch riêng của một người thầy giáo dạy Sử

Trước khi cả thế giới biết đến một vị tướng huyền thoại của Việt Nam, người đàn ông ấy là thầy giáo Võ Nguyên Giáp. Trên bục giảng trường Thăng Long những năm một ngàn chín trăm ba mươi, ông không dạy học sinh cách bắn súng, ông dạy họ cách cúi đầu trước nỗi đau mất nước và cách ngẩng cao đầu trước lịch sử bốn ngàn năm của cha ông.

Nhưng lịch sử là một vòng xoáy nghiệt ngã. Để bảo vệ những trang sử hòa bình mà mình hằng giảng dạy, người thầy giáo ấy đã phải trải qua những bi kịch cá nhân xé lòng. Người vợ đầu tiên của ông – bà Nguyễn Thị Quang Thái – bị giặc Pháp bắt và hy sinh trong nhà tù Hỏa Lò khi ông đang ở chiến khu, đứa con thơ phải gửi lại quê nhà. Nỗi đau ấy không biến ông thành một kẻ báo thù máu lạnh, mà hun đúc trong ông một ý chí sắt đá: Phải chấm dứt cuộc chiến tranh này bằng một quân đội của chính nghĩa.

Khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc giao cho ông trọng trách lập quân đội, ông chỉ là một trí thức chưa từng một ngày bóp cò súng, chưa từng biết hình thù một trận địa ra sao. Bản bách khoa toàn thư quân sự của ông chính là lòng yêu nước của ba mươi tư con người áo vải giữa rừng Trần Hưng Đạo. Ông không dùng kỷ luật sắt của nhà binh để trị quân, ông dùng tình đồng chí để gắn kết họ. Từ ba mươi tư con người ấy, một dòng thác người đã cuồn cuộn chảy qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, tạo nên một quân đội độc nhất vô nhị: Quân đội của những người nông dân mặc áo lính.

Đêm trắng ở Phăng Tiên: Khi cái đầu lạnh chịu khuất phục trước trái tim nóng

Người ta đã tốn hàng vạn trang giấy để ca ngợi chiến thắng Điện Biên Phủ, nhưng có một khoảnh khắc ít ai chạm tới: Sự cô độc tận cùng của vị Tổng tư lệnh trước giờ nổ súng.

Đó là đêm ngày hai mươi lăm tháng một năm một ngàn chín trăm năm mươi tư tại hang Phăng Tiên. Cả bộ chỉ huy, từ các tướng lĩnh Việt Nam cho đến các cố vấn nước ngoài, đều đang hừng hực khí thế cho phương án "Đánh nhanh, thắng nhanh". Súng đã lên nòng, pháo đã vào vị trí bằng máu và mồ hôi của hàng vạn dân công. Chỉ cần một cái gật đầu của ông, cuộc tổng tấn công sẽ bắt đầu.

Nhưng Võ Nguyên Giáp đã chọn một lối đi khác. Ông nhìn thấy những hàng rào dây kẽm gai dày đặc của địch, ông nhìn thấy địa hình lòng chảo đầy cạm bẫy, và trên hết, ông nhìn thấy xương máu của hàng vạn chiến sĩ sẽ phải nằm lại nếu đánh theo kiểu dàn trận, xua quân trực diện của phương Tây. Trán ông nóng bừng, những câu hỏi cứ dồn dập tự vấn trong đầu.

Sáng hôm sau, ông bước vào cuộc họp với một chiếc khăn ngấm nước nóng quấn trên đầu, và đưa ra một quyết định ngược dòng nước: Hoãn loạt bắn, rút pháo ra.

Đó là một quyết định điên rồ đối với các nhà lý luận quân sự thời bấy giờ, một quyết định có thể phải trả giá bằng cả sinh mạng chính trị của ông nếu thất bại. Nhưng ông đã đúng. Sự nhẫn nại, "đánh chắc, tiến chắc" của ông đã bóp nghẹt Điện Biên Phủ từng ngày, biến niềm tự hào của nước Pháp thành nấm mồ chôn vùi chủ nghĩa thực dân. Thế giới kính phục ông không phải vì ông hiếu chiến, mà vì ông biết hoãn cái sự vẻ vang của một chiến thắng chóng vánh để đổi lấy sự sống cho các chiến sĩ của mình.

Mệnh lệnh viết vội trên giấy bọc thuốc lá và vị tướng thích nghe tiếng đàn Piano

Trong cuộc chiến chống Mỹ, hình ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp gắn liền với mật danh "Chính" và bức điện mật "Thần tốc, thần tốc hơn nữa...". Người ta thường hình dung một vị Tổng tư lệnh lạnh lùng phát lệnh từ một căn hầm tối. Nhưng ít ai biết, mệnh lệnh táo bạo ấy được viết ra trong những ngày ông thức trắng, sụt đi mấy ký lô, và đôi khi những ý tưởng chiến lược được ông ghi vội lên bất cứ mảnh giấy nào có được trong tay, thậm chí là vỏ bao thuốc lá.

Sự đặc sắc của Võ Nguyên Giáp nằm ở chỗ: Ông là một vị tướng cầm quân bằng tư duy của một nhà văn hóa.

Khi bước ra khỏi khói lửa chiến tranh, người đàn ông đã chỉ huy hàng triệu quân ấy lại trở về căn nhà số ba mươi Hoàng Diệu, lùi lại phía sau những hào quang để làm một người công dân bình dị. Người ta thấy ông ngồi lặng lẽ bên cây đàn piano, thả hồn vào những giai điệu cổ điển của Chopin hay Beethoven. Đôi bàn tay từng ký những mệnh lệnh xoay chuyển vận mệnh đất nước, giờ đây lại nhẹ nhàng lướt trên những phím đàn, hay ân cần rót chén trà ngon đãi những người lính cũ từ vùng quê nghèo lặn lội lên thăm "Anh Cả".

Khi những thăng trầm của chính trường và cuộc sống thử thách bản lĩnh của ông, ông chọn cách im lặng và cống hiến. Không một lời than vãn, không một chút công thần. Ông đi vào lòng dân bằng sự bao dung và đức độ nhẫn nhịn của một bậc đại trí, đại dũng.

Vĩ thanh: Huyền thoại không nằm trong sách giáo khoa

Ngày mồng bốn tháng mười năm hai ngàn không trăm mười ba, khi trái tim ông ngừng đập, một hiện tượng xã hội chưa từng có đã xảy ra tại Việt Nam. Không có một mệnh lệnh hành chính nào, nhưng hàng triệu người, từ những cụ già tóc bạc phơ ngực đầy huân chương đến những bạn trẻ thuộc thế hệ chín mươi, mười mười chưa từng biết thế nào là chiến tranh, đã tự nguyện xếp hàng dài nhiều cây số, thức trắng đêm trên đường Hoàng Diệu chỉ để được vào thắp một nén nhang cho ông.

Họ khóc ông không phải như khóc một vị danh tướng trong sách giáo khoa, mà họ khóc như vừa mất đi người ông, người bác, người ruột thịt trong nhà.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã chọn Vũng Chùa - Đảo Yến làm nơi yên nghỉ cuối cùng – nơi sóng biển Quảng Bình ngày đêm vỗ về đất mẹ. Ông không chọn nghĩa trang danh nhân, ông chọn nằm lại giữa thiên nhiên bao la, hướng mặt ra biển Đông như một người lính già vẫn canh giữ chủ quyền đất nước. Cuộc đời ông là một minh chứng hùng hồn rằng: Danh hiệu cao quý nhất không phải do nhà nước phong tặng, mà là danh hiệu được khắc sâu trong lòng nhân dân.