Huyền thoại biệt động Sài Gòn

Có những chiến sĩ cách mạng không xuất hiện với quân phục, không mang theo vũ khí khi đi qua những con phố đông người. Họ khoác lên mình những bộ quần áo của một người dân bình thường, làm những công việc rất đỗi đời thường nhưng phía sau đó là những nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. Trần Văn Lai, người con quê Thái Bình, là một trường hợp như vậy. Trong nhiều năm, ông sống dưới thân phận Mai Hồng Quế, một nhà thầu khoán có tiếng tại Sài Gòn.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động tại nội thành Sài Gòn - Gia Định, thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Với bí danh Năm U.Som và tên giao dịch Mai Hồng Quế, ông được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở, trinh sát mục tiêu, thu thập tài liệu và chuẩn bị địa điểm phục vụ lực lượng cách mạng.

Để có thể hoạt động lâu dài, Trần Văn Lai phải xây dựng một vỏ bọc đủ chắc chắn. Theo yêu cầu của tổ chức, ông thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông trở thành một nhà thầu khoán, có đầy đủ giấy tờ hợp pháp và các mối quan hệ cần thiết. Chính nghề nghiệp này giúp ông có lý do chính đáng để xuất hiện ở nhiều nơi trong thành phố.

Đặc biệt, dưới tên Mai Hồng Quế, ông có điều kiện ra vào Dinh Độc Lập, nơi được xem là một trong những trung tâm đầu não của chính quyền Sài Gòn. Bên ngoài, ông thực hiện những công việc của một nhà thầu; bên trong, ông âm thầm quan sát, tìm hiểu và thu thập những thông tin có giá trị cho cách mạng.

Từ những công việc tưởng như bình thường ấy, Trần Văn Lai đã tiếp cận được nhiều tài liệu liên quan đến các công trình quan trọng. Ông thu thập bản đồ, họa tiết thiết kế và những thông tin phục vụ việc nghiên cứu mục tiêu. Đáng chú ý nhất là bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố Sài Gòn.

Đây là tài liệu đặc biệt quan trọng đối với hoạt động của biệt động. Để đưa bản đồ ra khỏi khu vực kiểm soát, Trần Văn Lai đã cắt thành nhiều phần, đánh ký hiệu rồi ngụy trang trong chiếc xe của mình. Những mảnh bản đồ được giấu dưới đệm xe và bánh xe sơ cua, sau đó vận chuyển ra ngoài một cách an toàn.

Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899 ngày nay được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình chính là một trong những hiện vật gắn với giai đoạn hoạt động ấy. Nhìn vào chiếc xe, người xem khó có thể hình dung nó từng phục vụ những chuyến đi mang theo các tài liệu quan trọng giữa lòng Sài Gòn.

Không chỉ thu thập thông tin, Trần Văn Lai còn trực tiếp chuẩn bị cơ sở vật chất cho những trận đánh lớn. Từ năm 1962, ông bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Những căn nhà này được sử dụng để xây dựng hầm bí mật.

Ông tự đào hầm, vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài và đưa vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được tập kết, bảo quản an toàn, phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Năm 1966, ông tiếp tục xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu.

Những công việc ấy diễn ra ngay giữa một thành phố mà hoạt động của lực lượng cách mạng luôn bị theo dõi. Để hoàn thành nhiệm vụ, Trần Văn Lai không chỉ cần lòng dũng cảm mà còn phải có sự cẩn trọng và khả năng giữ bí mật tuyệt đối.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của lực lượng biệt động bị phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ và bị truy bắt gắt gao. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, còn ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Nhiều năm sau, những bí mật về cuộc đời Mai Hồng Quế dần được hé lộ. Chiếc xe, những căn hầm và các tư liệu còn lại trở thành những chứng tích giúp thế hệ sau hiểu hơn về một cuộc chiến diễn ra ngay trong lòng đô thị. Đằng sau hình ảnh một nhà thầu khoán là một người chiến sĩ đã chấp nhận sống giữa hiểm nguy để góp sức cho ngày đất nước thống nhất.