Huyền thoại Đội TNXP K53 (thành lập 13.7.1965) – “Con đường mở ra giữa Trường Sơn là con đường đi tới độc lập”

Huyền thoại Đội TNXP K53 (thành lập 13.7.1965) – “Con đường mở ra giữa Trường Sơn là con đường đi tới độc lập”

Có những cái tên đi qua chiến tranh không chỉ như một đơn vị, mà như một biểu tượng. Đội Thanh niên xung phong K53 là một biểu tượng như thế. 60 năm tính từ ngày ra đời (13.7.1965 – 13.7.2025), câu chuyện về K53 vẫn được nhắc lại với sự trân trọng đặc biệt, bởi đây là Đội TNXP duy nhất của Đoàn Thanh niên được cử vào chiến trường miền Nam, gắn liền với tuyến lửa Trị – Thiên – Huế và những con đường mở ra trong mưa bom bão đạn.

Trong ký ức của ông Đỗ Quốc Phong – Trưởng ban Liên lạc K53, nguyên Chủ tịch Hội Cựu TNXP Hà Nội – những địa danh như A Lưới, Bến Hải, Vĩnh Ô, Ba Lòng… không chỉ là nơi chốn. Đó là nơi đồng đội đã đổ mồ hôi, nước mắt và máu để giữ cho mạch chi viện không bao giờ tắt.

Thành lập giữa thời điểm đất nước thử lửa

Năm 1965, khi đế quốc Mỹ chuyển sang chiến lược “Chiến tranh cục bộ”, miền Bắc chịu những đợt ném bom khốc liệt, còn chiến trường Trị – Thiên – Huế đặt ra yêu cầu chi viện ngày càng cấp bách. Trước tình hình ấy, Trung ương Đoàn quyết định thành lập Đội TNXP K53 – một đơn vị đặc biệt gồm 343 đội viên, tuyển chọn kỹ từ Hà Tây, Nam Định, Ninh Bình (cũ) cùng một số cán bộ, y bác sĩ người Quảng Trị – Huế.

Ngày 13.7.1965, các đội viên tập trung tại Trường Đoàn (Cầu Giấy, Hà Nội) để huấn luyện. Sau hơn một tháng rèn luyện, ngày 16.8.1965, K53 làm lễ xuất quân, chính thức lên đường vào chiến trường miền Tây Trị – Thiên.

Điểm khác biệt của K53 không chỉ nằm ở nhiệm vụ mở đường, vận tải, giao liên. Các đội viên còn được chuẩn bị để làm thanh vận, dân vận – được trang bị như cán bộ dân chính, sẵn sàng bám dân, bám địa bàn, chịu trách nhiệm cả những việc “mềm” nhưng cực kỳ quan trọng giữa chiến trường.

Hai tháng hành quân bộ và tuyến đường song song đường mòn Hồ Chí Minh

Hành trình vào chiến trường của K53 là một cuộc thử thách kéo dài. Sau 2 tháng hành quân bộ, đội đến A Lưới (Thừa Thiên) để chờ nhiệm vụ. Khi chiến trường ngày càng ác liệt, vùng giải phóng Trị – Thiên bị thu hẹp, đội nhận lệnh hành quân ngược ra bắc sông Bến Hải, rồi rẽ xuống xã Vĩnh Ô. Từ đây, các đội viên tiếp tục vượt sông Bến Hải, mở một con đường mới song song với đường mòn Hồ Chí Minh, nối từ nam Bến Hải đến nam sông Ba Lòng (Quảng Trị).

Trên tuyến đường này, K53 thiết lập 8 trạm vận chuyển để đưa vũ khí, hàng hóa, thuốc men vào Nam, đồng thời cáng thương binh ra Bắc. Những trạm ấy là “mạch máu” của chiến trường: hễ mạch tắc là chiến trường đói đạn, thiếu thuốc; hễ mạch thông là lực lượng giữ được thế chủ động.

Bến đò Cà Ná: vượt sông giữa hai cứ điểm

Một nhiệm vụ đặc biệt được giao cho hai tiểu đội Ninh Bình và một tiểu đội Hà Tây: lái đò và bảo vệ bến đò Cà Ná trên sông Ba Lòng, vị trí nằm giữa cứ điểm 241 và cứ điểm Đầu Mầu. Đêm đêm, hàng chục tấn hàng và nhiều đoàn cán bộ, chiến sĩ vượt sông bằng đò độc mộc, mỗi chiếc chỉ chở được 6 – 7 người, phải đi trong dòng nước xiết, đá ngầm, và trong tầm đe dọa của hỏa lực đối phương.

Trên lưng người TNXP, gánh nặng ban đầu chỉ khoảng 20 – 24 kg/chuyến. Nhưng bằng rèn luyện và ý chí, nhiều người nâng lên 40 – 46 kg/chuyến, có người đạt năng suất 26 – 28 ngày công/tháng. Những con số ấy không phải để kể cho “hoành tráng”, mà để thấy sức chịu đựng và tinh thần tự giác của một thế hệ: không ai ép họ phải mạnh lên, họ tự mạnh lên để nhiệm vụ không bị đứt đoạn.

Tuyến Bắc Sơn và con đò lớn chở cả trung đội

Cuối 1966 – đầu 1967, nhu cầu vận chuyển tăng cao. K53 đề xuất phối hợp với Đoàn vận tải Bắc Sơn (chủ yếu là chiến sĩ đồng bào dân tộc Tà Ôi, Vân Kiều) và Tiểu đoàn 8 của Quân khu 4. Sự phối hợp ấy hình thành tuyến đường Bắc Sơn, kéo dài từ nam Bến Hải đến bắc Hải Vân, trở thành tuyến huyết mạch chi viện chiến trường.

Cùng với đó, nhờ phối hợp giữa K53 và cán bộ, du kích địa phương, một cải tiến quan trọng ra đời: một con đò lớn có thể chở cả trung đội qua sông, tồn tại cho đến khi Hiệp định Paris được ký năm 1973. Đây là một chi tiết rất đáng nhớ: giữa chiến tranh, sự sáng tạo để “thông đường” đôi khi cũng quyết định sinh mệnh của cả tuyến chi viện.

K53 sau đó trở thành lực lượng nòng cốt trong vận tải và giao liên trên các tuyến mới do Quân khu Trị – Thiên – Huế mở rộng, kết nối với đường dây 559 và các nhánh đường ngang xuống đồng bằng, chi viện cho bộ đội địa phương.

Vinh quang và sự hy sinh

Cuối năm 1967, với thành tích nổi bật, K53 được cử 2 đại biểu dự Đại hội Anh hùng, Chiến sĩ thi đua của Quân khu; đội được suy tôn là lá cờ đầu ngành hậu cần Quân khu và vinh dự nhận Huân chương Chiến công hạng nhất. Ông Đỗ Quốc Phong và Đại đội trưởng Nguyễn Nam Hải được trao danh hiệu Chiến sĩ thi đua; hàng chục đội viên được phong “Dũng sĩ quyết thắng”, “Dũng sĩ vận tải” cấp ưu tú.

Nhưng phía sau vinh quang là những mất mát không thể bù đắp. Nhiều đồng đội đã nằm lại:

• Trung đội phó Trịnh Đình Chu (Yên Khánh, Ninh Bình) chiến đấu, hạ 13 tên địch, khi hết đạn đập vỡ súng và tiếp tục chiến đấu đến khi hy sinh.

Kháng chiến kết thúc, 111 đội viên K53 hy sinh, 167 người bị thương, nhiều người chịu sức ép chiến tranh, nhiễm chất độc da cam. Những con số ấy nhắc người hôm nay hiểu rằng mỗi “tuyến đường huyết mạch” đều có phần máu xương gửi lại.

Từ chiến trường trở về: sống tiếp để “thắp lửa”

Sau thống nhất, các đội viên K53 trở lại đời thường: có người trở thành kỹ sư, bác sĩ, thầy giáo; có người tiếp tục phục vụ trong quân đội. Trong hơn ba thập niên, họ góp phần tích cực vào phong trào cựu TNXP, chăm lo đồng đội khó khăn, tiếp tục việc nghĩa như một thói quen của người từng “xung phong” từ tuổi trẻ.

Với những đóng góp đặc biệt, Đội K53 được Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký quyết định phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, được tặng Cờ thi đua xuất sắc giai đoạn 1967 – 1972, và các đội viên nhận hàng ngàn huân chương chiến công các loại.

Trong lễ kỷ niệm 60 năm, ông Đỗ Quốc Phong xúc động nhắn gửi: những con đường K53 mở năm xưa không chỉ để vận chuyển vũ khí, hàng hóa, mà là con đường đi tới độc lập – tự do. Hiểu được giá trị của hòa bình hôm nay chính là tiếp nối con đường ấy.

Thông điệp giáo dục truyền thống

Huyền thoại K53 không nằm ở những lời kể hào nhoáng, mà nằm ở ba bài học rất thật:

1. Tinh thần xung phong: khi Tổ quốc cần, tuổi trẻ sẵn sàng đi nơi khó nhất, làm việc nặng nhất.

K53 đã đi qua Trường Sơn bằng đôi chân và đôi vai. 60 năm sau, “con đường” mà họ để lại chính là con đường của lòng yêu nước, của trách nhiệm và của sự tiếp nối.