Huyền Thoại Ngựa Thần Đến Con Đường Mang Tên Người Anh Hùng Giàng Lao Pà
Hào Khí Tiễu Phỉ Vùng Cao
Huyền Thoại Ngựa Thần Đến Con Đường Mang Tên Người Anh Hùng Giàng Lao Pà
Nằm giữa biển mây trùng điệp của vùng biên cương phía Bắc, Si Ma Cai (Lào Cai) không chỉ được biết đến như xứ sở của những mùa hoa tam giác mạch miên man hay nét văn hóa độc đáo của đồng bào Mông, mà còn là vùng đất in hằn những trang sử vàng chói lọi trong gian khó. Từng dòng sông, từng vách đá, từng tên đất, tên làng nơi đây đều mang trong mình những huyền tích thơ mộng song hành cùng tinh thần quật cường bất khuất của con người vùng cao qua bao thế hệ.
1. Mảnh đất huyền thoại từ tên gọi "Chợ ngựa mới"
Theo truyền thuyết dân gian của đồng bào Mông, cái tên Si Ma Cai bắt nguồn từ âm tiếng Mông gốc là Xênh Mùa Ca. Chuyện kể rằng xưa kia, giữa vùng núi Phố Cũ hoang sơ, từ trên đỉnh núi mây mù bỗng xuất hiện một con ngựa lạ từ nhà trời (Giàng) phi thẳng xuống giữa phiên chợ họp rộn rã. Ngợi ca vẻ đẹp thơ mộng, uy linh của linh vật ấy, người dân đã lan truyền câu chuyện thần kỳ và gọi vùng đất này bằng cái tên Xênh Mùa Ca – nghĩa là "Chợ ngựa mới".
Nhìn lại lịch sử địa giới hành chính, Si Ma Cai là mảnh đất giàu truyền thống lâu đời:
Thời phong kiến & Bắc thuộc: Vùng đất này từng thuộc khu vực Tây Âu thời Hùng Vương, thuộc châu Cam Đường thời Bắc thuộc, nằm trong Đăng Châu thời Lý, thuộc lộ Quy Hóa thời Trần và thuộc động Ngọc Uyển, châu Thủy Vĩ thời Lê.
· Thời Pháp thuộc & Kháng chiến: Khi tỉnh Lào Cai được thành lập ngày 12/7/1907, Si Ma Cai là một trong ba tổng thuộc châu Bắc Hà.
· Thời kỳ hiện đại: Địa giới huyện trải qua nhiều lần chia tách rồi sáp nhập (đặc biệt là các mốc năm 1966, 1979 và tái lập năm 2000). Đến năm 2025, xã Si Ma Cai mới chính thức được thành lập trên cơ sở sáp nhập thị trấn Si Ma Cai cùng các xã Sán Chải, Nàn Sán, Cán Cấu và Quan Hồ Thẩn.
Dù trải qua vô vàn biến động lịch sử, giá trị cốt lõi về tinh thần đoàn kết và tình yêu quê hương đất nước của đồng bào các dân tộc nơi đây vẫn luôn vẹn nguyên như ngọn núi, dòng sông.
2. Ngọn lửa kháng chiến và cuộc diễn tập lòng dân ở Si Ma Cai
Sau khi tỉnh Lào Cai được hoàn toàn giải phóng vào tháng 11/1950, niềm vui chưa trọn vẹn thì mảnh đất Si Ma Cai lại rơi vào thử thách hiểm nghèo. Thực dân Pháp, với âm mưu "phỉ hóa toàn dân" cùng sự hậu thuẫn của các thế lực phản động, đã tiến hành cấu kết với bọn thổ ty, thổ hào địa phương hòng biến Mường Khương, Bắc Hà, Si Ma Cai... thành trọng điểm chống phá chính quyền cách mạng còn non trẻ.
Bằng các thủ đoạn uy hiếp, cưỡng ép, tung tin nhảm và lợi dụng sự thiếu thông tin của đồng bào, chúng đã lôi kéo hàng nghìn người theo phỉ. Phần lớn người dân tham gia phỉ thời bấy giờ thực chất do sự ràng buộc dòng họ, bị uy hiếp đến tính mạng hoặc bị ép buộc thực hiện chính sách "vườn không nhà trống", tiếp tế lương thực cho phỉ.
Trước tình thế hiểm nghèo ấy, tháng 9/1951, Tỉnh ủy Lào Cai đã ban hành Chỉ thị "Về công tác tiễu phỉ" với phương châm sáng suốt: "Chính trị là chủ yếu, quân sự làm áp lực", cùng khẩu hiệu “Dân về làng, phỉ về hàng, quân dân đoàn kết tiễu phỉ”.
Các chiến sĩ cách mạng và cán bộ địa phương đã không quản ngại rét mướt, trèo đèo lội suối đến từng bản làng kiên trì thực hiện "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm) và "thăm nghèo, hỏi khổ". Chính tình thương, sự nhường cơm sẻ áo và chính sách khoan hồng sâu sắc của Chính phủ đã thắp sáng niềm tin trong lòng nhân dân. Từ cuối năm 1950 đến giữa năm 1955, quân và dân Lào Cai đã trải qua 5 chiến dịch tiễu phỉ oai hùng. Riêng chiến dịch thứ 5 (8/1954 – 5/1955), ta đã tiêu diệt 183 tên và vận động được 4.305 người theo phỉ ra hàng, trả lại sự bình yên vốn có cho rẻo cao Si Ma Cai.
3. Anh hùng Giàng Lao Pà – Bản hùng ca vùng biên thùy
Nói đến thắng lợi của công cuộc tiễu phỉ và giữ đất ở Si Ma Cai, không thể không nhắc đến Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân Giàng Lao Pà.
Sinh năm 1919 tại xã Sín Hồ Sán (nay thuộc xã Sán Chải, huyện Si Ma Cai), là một người con ưu tú của dân tộc Mông, ông sớm chứng kiến sự áp bức dã man của thực dân Pháp. Từ lòng căm thù giặc sâu sắc, ông đã tự nguyện gia nhập lực lượng du kích, quyết tâm cầm súng bảo vệ từng tấc đất quê hương.
· Trận đánh mưu trí năm 1951: Khi giặc Pháp huy động khoảng 300 quân tràn vào chiếm giữ Si Ma Cai, Giàng Lao Pà lúc bấy giờ đang là Xã đội trưởng Sín Hồ Sán. Ông đã bình tĩnh chỉ huy vỏn vẹn 12 dân quân phối hợp chặt chẽ với bộ đội chủ lực, chiến đấu kiên cường và đánh lui hoàn toàn cuộc tiến công của địch, giữ vững địa bàn chiến lược.
Tấm gương sáng về công tác dân vận: Không chỉ là một tay súng quả cảm, Giàng Lao Pà còn sở hữu uy tín tuyệt đối trong lòng đồng bào. Hiểu rõ bản chất của công tác tiễu phỉ là giành giật lòng dân, trong suốt giai đoạn từ năm 1949 đến 1959, ông cùng đồng đội đã kiên trì vận động được 606 tên phỉ ra hàng, thu 220 khẩu súng các loại. Trong đó, riêng cá nhân ông đã trực tiếp vận động, cảm hóa thành công 305 người buông súng trở về với gia đình làm ăn lương thiện.
Vời những đóng góp phi thường đó, ngày 1/1/1967, Giàng Lao Pà vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân. Ông cũng chính là người con Lào Cai đầu tiên nhận được danh hiệu cao quý này, trở thành ngọn đuốc sáng và là niềm tự hào kiêu hãnh của đồng bào các dân tộc vùng cao Si Ma Cai.
Giờ đây, Si Ma Cai đang đổi thay từng ngày. Những con đường trải nhựa thênh thang đã nối liền các bản làng xa xôi, và tên tuổi của Anh hùng Giàng Lao Pà đã được trang trọng đặt cho một tuyến đường tại thị trấn Si Ma Cai như một sự tri ân vĩnh hằng của lịch sử.
Chặng đường từ huyền thoại con ngựa thần bước ra từ chợ cũ đến những chiến công oanh liệt của thế hệ Anh hùng Giàng Lao Pà không chỉ là bài học về lịch sử địa lý, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về sức mạnh kiên cường của lòng dân và tình đoàn kết dân tộc. Giữa mây ngàn gió núi biên cương, bản hùng ca ấy vẫn sống mãi, tiếp thêm sức mạnh cho Si Ma Cai vững bước trên đường đổi mới hôm nay.
