HUYỀN THOẠI "VUA VŨ KHÍ" VIỆT NAM: ANH HÙNG LAO ĐỘNG, GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA

1. Từ cậu học trò nghèo đất Vĩnh Long đến kỹ sư tài năng trên đất Pháp (1913 – 1946)

Phạm Quang Lễ sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo ở tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ năm 6 tuổi, ông lớn lên trong sự tảo tần nuôi dạy của mẹ và chị gái. Nhờ mẫn cảm với các môn khoa học tự nhiên và tinh thần hiếu học phi thường, năm 1935, ông xuất sắc giành được học bổng sang Pháp du học.

Tại Paris, trong suốt 11 năm (1935 – 1946), Phạm Quang Lễ đã làm nên một kỳ tích học tập hiếm có: ông lần lượt thi đậu và sở hữu 3 bằng Kỹ sư (Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện, Kỹ sư Hàng không) và 2 bằng Cử nhân (Cử nhân Toán học, Cử nhân Khí tượng).

Tuy nhiên, hoài hoạ lớn nhất của ông không phải là địa vị hay sự giàu sang. Biết rằng đất nước rồi sẽ phải đứng lên đánh đuổi ngoại xâm, ông lặng lẽ dành hàng ngàn giờ đồng hồ trong các thư viện quân sự Pháp, âm thầm nghiên cứu, ghi chép hàng ngàn trang tài liệu mật về chế tạo vũ khí, thuốc nổ, đạn dược – những kiến thức mà chính quyền thực dân nghiêm cấm người bản xứ tiếp cận.

Sau khi tốt nghiệp, ông được nhận vào làm việc tại Viện Nghiên cứu Hàng không Pháp, rồi làm Kỹ sư trưởng tại Hãng sản xuất máy bay Junkers của Đức với mức lương vô cùng hậu hình (tương đương hơn 20 cây vàng mỗi tháng). Ông có nhà riêng, xe hơi xa xỉ và một tương lai rực rỡ tại châu Âu.

2. Quyết định lịch sử và cái tên do Bác Hồ trao tặng (Tháng 9/1946)

Tháng 5 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainbleau. Lần đầu tiên được gặp Bác Hồ tại Paris, Phạm Quang Lễ đã bị chinh phục hoàn toàn bởi tác phong giản dị, trí tuệ và tấm lòng vì dân vì nước của Người.

Khi Bác Hồ ngỏ lời: "Trong nước nhà ta đang rất thiếu kỹ sư chế tạo vũ khí. Bằng lòng về nước với Bác không?", Phạm Quang Lễ không một chút đắn đo, lập tức nhận lời. Ông sẵn sàng gạt bỏ toàn bộ sự nghiệp lẫy lừng, nhà cửa, xe hơi và mức lương khủng ở châu Âu để theo Bác trở về Việt Nam trên chuyến hạm Dumont d'Urville vào tháng 9 năm 1946.

Ngày 5 tháng 12 năm 1946, chỉ ít ngày trước khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Bác Hồ giao nhiệm vụ cho ông làm Cục trưởng Cục Quân giới và trân trọng đặt cho ông một cái tên mới: Trần Đại Nghĩa.

Bác dặn dò:

"Họ Trần là họ của Bác Trần Hưng Đạo. Đại Nghĩa là vì nghĩa lớn của dân tộc, của Tổ quốc. Từ nay chú là Trần Đại Nghĩa, hãy dùng trí tuệ của mình để phụng sự cho nghĩa lớn!"

3. Kỳ tích Bazooka Chùa Trầm và "cú sốc SKZ" trên chiến trường (1947 – 1950)

Những ngày đầu lên chiến khu Việt Bắc, Cục Quân giới của Trần Đại Nghĩa chỉ là những xưởng cơ khí thô sơ đặt trong hang đá hay mái tranh ven rừng. Trong tay ông không có máy móc hiện đại, không có nguyên liệu chuẩn hóa, thiếu thốn từ thỏi thép đến hóa chất chế tạo thuốc nổ.

Thế nhưng, bằng trí tuệ thiên tài và tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ, Kỹ sư Trần Đại Nghĩa đã cùng các đồng nghiệp lao vào nghiên cứu mẫu súng chống xe tăng Bazooka của Mỹ.

Trận đánh Chùa Trầm - Cầu Mới (Ngày 3/3/1947):

Chỉ sau hơn 2 tháng miệt mài nghiên cứu, đợt súng và đạn Bazooka Việt Nam đầu tiên do ông thiết kế đã được sản xuất thành công. Ngày 3 tháng 3 năm 1947, trong trận chống càn tại khu vực Chùa Trầm (Sơn Tây), quân ta đã dùng súng Bazooka do Trần Đại Nghĩa chế tạo bắn cháy ngay tại chỗ 2 chiếc xe tăng tăng thiết giáp của quân Pháp, bẻ gãy hoàn toàn đợt tấn công của địch. Tin tức về chiếc "gậy thần" Bazooka Việt Nam làm nổ tung xe tăng Pháp đã chấn động cả chiến trường.

Súng không giật SKZ – Cơn ác mộng của bốt gác Pháp (1949 – 1950):

Không dừng lại ở đó, năm 1949, ông tiếp tục nghiên cứu chế tạo loại súng không giật SKZ (loại vũ khí hạng nặng có khả năng xuyên thủng các bức tường bê tông dày hàng mét của đồn bốt địch). Trong chiến dịch Lê Hồng Phong năm 1950, súng SKZ Việt Nam đã đánh sập hàng loạt đồn bốt kiên cố của Pháp ở Phố Lu, Nghĩa Lộ, khiến giới quân sự Pháp kinh hoàng. Các báo chí quân sự Pháp và Mỹ thời bấy giờ phải kinh ngạc thốt lên: "Đây là một điều kỳ diệu! Quân đội Việt Minh nghèo rớt mồng tơi lại có thể tự sản xuất được loại vũ khí hiện đại bậc nhất thế giới hiện nay!"

Tại Đại hội Tái thiết Toàn quốc năm 1952, Kỹ sư Trần Đại Nghĩa vinh dự là một trong những người đầu tiên được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

4. "Ông Phật chế vũ khí" và trái tim khiêm nhường thời bình

Dù nắm giữ những chức vụ rất cao trong Nhà nước và Quân đội (Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ tịch Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam), Giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn giữ lối sống vô cùng khiêm nhường, giản dị.

Các đồng nghiệp và chiến sĩ quân giới thường âu yếm gọi ông là "Ông Phật chế vũ khí". Ông làm việc không biết mệt mỏi, nhiều đêm thức trắng bên bản vẽ thiết kế dưới ánh đèn dầu. Tiền thưởng từ các giải thưởng khoa học lớn, ông đều mang quyên góp toàn bộ cho các quỹ khuyến học và giúp đỡ gia đình các chiến sĩ quân giới hy sinh.

Trích lời bộc bạch của Giáo sư, Anh hùng Trần Đại Nghĩa lúc về già:

"Trọn cuộc đời tôi không có nuối tiếc. Nếu được chọn lại từ đầu, tôi vẫn sẽ chọn đường về đi theo Bác Hồ, chọn phụng sự cho nhân dân và Tổ quốc. Trí tuệ của người làm khoa học chỉ thực sự có giá trị khi nó phục vụ cho sự tự do của dân tộc mình."

Ý NGHĨA DI SẢN BẤT TỬ

Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 9 tháng 8 năm 1997 tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 84 tuổi.

Cuộc đời của ông là một huyền thoại sống về tri thức dấn thân. Ông đã chứng minh cho thế giới thấy rằng: Sức mạnh của trí tuệ Việt Nam khi được kết hợp với lòng yêu nước nồng nàn có thể khỏa lấp mọi khoảng cách về vật chất và công nghệ, tạo nên những kỳ tích phi thường trong lịch sử.

Tên của ông hiện được trân trọng đặt cho nhiều trường trung học chuyên, đại học uy tín và các con phố lớn tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Vĩnh Long... như một lời tri ân sâu sắc của thế hệ hôm nay dành cho người Kỹ sư trưởng vĩ đại của Quân đội Nhân dân Việt Nam.