Huyền Trân Công chúa - Đóa hải đường đánh đổi trăm dặm sơn hà
Huyền Trân Công chúa sinh năm 1287, mất ngày 9 tháng 1 năm 1340, là công chúa đời nhà Trần, Hòa thân công chúa, là con gái của Trần Nhân Tông, em gái của Trần Anh Tông, vợ thứ 3 của vua Chế Mân. Năm 1306, Huyền Trân công chúa được gả cho Quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân để đổi lấy hai châu Ô, Lý (từ đèo Hải Vân, Thừa Thiên – Huế đến phía bắc Quảng Trị ngày nay). Sau khi vua Chế Mân chết, Huyền Trân công chúa hồi hương trở về Đại Việt mang theo nhiều của cải được vua Chế Mân ban phát trước đó và cả người hầu Chăm về cùng. Câu chuyện về Huyền Trân công chúa được truyền tụng trong dân gian, không chỉ vì lý do chính trị mà còn về khía cạnh văn hóa thơ, ca nhạc cũng như nghệ thuật sân khấu.
Lịch sử vương triều Trần không chỉ lấp lánh ánh gươm đao của những chiến công "Sát Thát" hiển hách mà còn khắc ghi sự hy sinh thầm lặng của những bậc nữ nhi mang dòng máu hoàng tộc. Trong đó, sự kiện Huyền Trân Công chúa gả về Chiêm Thành mãi là một vệt son bi tráng về nghĩa nước tình nhà.
Năm Bính Ngọ (1306), vâng lời hứa hôn của Thái thượng hoàng Trần Nhân Tông và thánh chỉ của vua anh Trần Anh Tông, công chúa Huyền Trân rũ bỏ lụa là chốn kinh kỳ Thăng Long, bước lên kiệu hoa làm vương hậu của quốc vương Chiêm Thành Chế Mân. Cuộc hôn nhân chính trị ấy không đổ một giọt máu, không tốn một mũi tên, nhưng lại mang về cho Đại Việt hai châu Ô, Lý (vùng Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế ngày nay) làm sính lễ. Nàng ra đi, gánh trên vai đôi đường hiếu nghĩa, lấy thân mình dập tắt nguy cơ binh đao, mở mang bờ cõi biên viễn.
Thế nhưng, số phận của đóa hải đường ấy lại vô cùng nghiệt ngã. Chỉ chưa đầy một năm sau ngày cưới, quốc vương Chế Mân băng hà. Theo phong tục khắc nghiệt của Chiêm Thành, vương hậu phải lên giàn hỏa thiêu để tuẫn táng cùng chồng. Trước tình cảnh ngàn cân treo sợi tóc, vua Trần đã cử Trần Khắc Chung dùng mưu kế giải cứu công chúa, dong buồm đưa nàng vượt biển trở về cố hương an toàn.
Thoát khỏi kiếp nạn, Huyền Trân không chọn chốn phồn hoa quyền quý. Nàng quyết định xuống tóc quy y, khoác áo nâu sòng nương nhờ cửa Phật, dùng phần đời còn lại để chăm lo cho dân nghèo và tìm sự tĩnh lặng cho tâm hồn. Gần bảy thế kỷ đã trôi qua, vùng đất châu Ô, châu Lý thuở nào nay đã quyện chặt vào máu thịt của dải đất hình chữ S. Giữa miền Trung nắng gió, hình bóng người con gái đã lấy tuổi thanh xuân đổi lấy nền móng thái bình vẫn mãi là một biểu tượng tuyệt đẹp về lòng yêu nước và đức hy sinh vĩ đại.
