Huỳnh Thị Cúc và trận chiến cuối cùng của nữ binh Tây Sơn

Trong lịch sử nhà Tây Sơn, bên cạnh những danh tướng thường được nhắc đến như Nguyễn Huệ, Trần Quang Diệu hay Bùi Thị Xuân, còn có những nữ tướng ít được biết đến hơn nhưng đã chiến đấu đến cùng trong những năm tháng cuối của triều đại. Huỳnh Thị Cúc là một trong số đó.

Là một trong Tây Sơn ngũ phụng thư, Huỳnh Thị Cúc được biết đến với tài võ nghệ, đặc biệt là kiếm thuật. Bà là tùy tướng thân cận của nữ tướng Bùi Thị Xuân, từng chỉ huy một trong bốn lữ đoàn nữ binh Tây Sơn. Những năm tháng cuối đời, bà đã cùng đội quân của mình tham gia trận Trấn Ninh ở Quảng Bình và hy sinh trong nỗ lực bảo vệ đoàn quân Tây Sơn đang trên đường rút lui.

Người con gái đất Quảng Ngãi giỏi võ nghệ

Huỳnh Thị Cúc sinh tại Quảng Ngãi, quê hương của nhiều nhân vật tham gia phong trào Tây Sơn. Bà là em ruột Đô đốc Huỳnh Văn Thuận, một tướng lĩnh của quân Tây Sơn. Từ nhỏ, Huỳnh Thị Cúc đã nổi tiếng với tài năng võ nghệ và có tính cách dịu dàng, mảnh mai nhưng mạnh mẽ.

Cơ duyên đưa bà đến với võ học gắn với một trong những nhân vật quan trọng của phong trào Tây Sơn là Trương Văn Hiến. Cùng với Nguyễn Thị Dung, Huỳnh Thị Cúc tìm đến xin học võ. Trương Văn Hiến không trực tiếp nhận nữ đệ tử mà giới thiệu hai người đến Xuân Hòa để theo học Bùi Thị Xuân.

Từ đó, Huỳnh Thị Cúc và Nguyễn Thị Dung trở thành học trò của Bùi Thị Xuân. Hai người cùng với những nữ võ sĩ khác được Bùi Thị Xuân truyền dạy võ nghệ và coi nhau như chị em.

Đặc biệt, Huỳnh Thị Cúc được Bùi Thị Xuân truyền cho kiếm pháp song kiếm, một bài võ được xem là bí truyền. Từ một cô gái giỏi võ, bà dần trưởng thành thành một nữ chiến binh của phong trào Tây Sơn.

Một trong Tây Sơn ngũ phụng thư

Tên tuổi Huỳnh Thị Cúc gắn liền với nhóm Tây Sơn ngũ phụng thư – cách gọi năm nữ tướng, nữ võ sĩ nổi tiếng dưới thời Tây Sơn.

Trong số họ, Bùi Thị Xuân là người có vai trò nổi bật nhất và trực tiếp tổ chức, chỉ huy lực lượng nữ binh. Huỳnh Thị Cúc là một trong những người được tin cậy giao nhiệm vụ chỉ huy lực lượng này.

Theo tư liệu được ghi lại, năm 1778, khi Nguyễn Nhạc xưng đế, Huỳnh Thị Cúc chỉ huy một trong bốn lữ đoàn nữ binh do Bùi Thị Xuân tổ chức và điều khiển.

Đây là dấu ấn đáng chú ý bởi trong xã hội phong kiến, phụ nữ rất hiếm khi giữ vai trò chỉ huy quân sự. Việc Huỳnh Thị Cúc được giao một đơn vị nữ binh cho thấy vị trí và năng lực của bà trong quân đội Tây Sơn.

Những nữ binh dưới quyền bà không chỉ đóng vai trò hậu cần mà thực sự là lực lượng chiến đấu. Họ cùng quân Tây Sơn tham gia vào những cuộc chiến kéo dài trong nhiều năm, từ thời kỳ phong trào mới nổi lên cho đến những trận chiến cuối cùng bảo vệ triều đại.

Người nữ tướng trong những năm cuối Tây Sơn

Cuối thế kỷ XVIII, nhà Tây Sơn từng đạt đến đỉnh cao quyền lực. Quân Tây Sơn đánh bại nhiều lực lượng đối địch và tiến hành những chiến dịch quân sự lớn.

Nhưng sau khi Quang Trung qua đời, tình hình triều đình Tây Sơn dần suy yếu. Các cuộc chiến với lực lượng Nguyễn Ánh ngày càng trở nên quyết liệt.

Đến đầu năm 1802, cục diện chiến tranh đã chuyển biến bất lợi cho Tây Sơn. Quân Nguyễn tiến ra phía Bắc, trong khi quân Tây Sơn phải liên tục tổ chức chống trả và rút lui.

Trong hoàn cảnh ấy, Huỳnh Thị Cúc vẫn ở bên Bùi Thị Xuân.

Hai người từng là thầy trò, sau trở thành những nữ tướng cùng chiến đấu trong một đội quân. Và cuối cùng, họ cũng cùng nhau bước vào trận chiến cuối cùng của nhà Tây Sơn.

Trận Trấn Ninh và quyết định ở lại

Tháng 2 năm 1802, Huỳnh Thị Cúc theo Đô đốc Bùi Thị Xuân tham gia trận Trấn Ninh, còn gọi là trận Đầu Mâu, tại Quảng Bình. Đây là một trong những trận đánh cuối cùng giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn.

Trận chiến diễn biến bất lợi cho quân Tây Sơn.

Khi quân Tây Sơn thất bại và phải rút lui, Bùi Thị Xuân cần đưa vua Cảnh Thịnh vượt sông để tránh sự truy đuổi của đối phương. Trong thời khắc nguy cấp ấy, Huỳnh Thị Cúc đã đưa ra một quyết định đặc biệt.

Bà tình nguyện ở lại cùng lực lượng nữ binh để ngăn chặn quân Nguyễn, tạo thời gian cho Bùi Thị Xuân đưa vua Cảnh Thịnh vượt sông.

Đó không còn đơn thuần là một nhiệm vụ chiến đấu.

Đó là quyết định chấp nhận ở lại phía sau khi biết rằng cơ hội sống sót rất mong manh.

Những nữ binh trở về trong máu

Sau trận đánh, Huỳnh Thị Cúc cùng những nữ binh còn lại trở về thành.

Tư liệu ghi lại rằng sáng hôm sau, bà cùng mười nữ binh, quần áo ướt đẫm máu, trở về thành. Sau những giờ phút chiến đấu dữ dội, họ đã hoàn thành nhiệm vụ cản bước quân đối phương.

Nhưng Huỳnh Thị Cúc đã bị thương quá nặng.

Khi nhìn thấy Bùi Thị Xuân, bà vội chạy đến và ngã vào lòng người thầy, người chị đã cùng mình trải qua những năm tháng chiến đấu.

Trong khoảnh khắc cuối cùng, Huỳnh Thị Cúc nhìn Bùi Thị Xuân lần cuối rồi qua đời.

Một nữ tướng đã kết thúc cuộc đời binh nghiệp của mình như vậy: không phải trên ngai vàng hay trong một chiến thắng lớn, mà giữa những người đồng đội sau một trận chiến cuối cùng của triều Tây Sơn.

“Huỳnh Nữ Kiệt” và dấu ấn của một nữ tướng

Trong các tư liệu về Huỳnh Thị Cúc, bà được tôn xưng là Huỳnh Nữ Kiệt. Wikipedia hiện ghi bà là một trong Tây Sơn ngũ phụng thư và là nữ tướng của nhà Tây Sơn.

Điều đáng nhớ ở Huỳnh Thị Cúc không chỉ là tài võ nghệ hay khả năng chỉ huy nữ binh.

Cuộc đời bà còn phản ánh hình ảnh của những người phụ nữ đã tham gia trực tiếp vào cuộc chiến tranh cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Họ không đứng bên ngoài lịch sử, mà trực tiếp cầm vũ khí, chỉ huy binh lính và chấp nhận hy sinh.

Huỳnh Thị Cúc là một trong những người như thế.

Từ một cô gái Quảng Ngãi giỏi võ, bà trở thành học trò của Bùi Thị Xuân, rồi một nữ tướng chỉ huy lực lượng nữ binh Tây Sơn. Và đến những ngày cuối cùng của triều đại, bà vẫn lựa chọn ở lại chiến đấu cùng đồng đội.

Một cái tên không nên bị lãng quên

Lịch sử Tây Sơn thường được nhớ đến qua những chiến công của Nguyễn Huệ hay hình tượng Bùi Thị Xuân. Nhưng phía sau những nhân vật nổi tiếng ấy còn có nhiều con người đã góp phần làm nên sức mạnh của phong trào.

Huỳnh Thị Cúc là một trong những cái tên như vậy.

Bà không để lại một sự nghiệp dài lâu, cũng không có nhiều tư liệu về cuộc đời riêng. Ngay cả năm sinh của bà hiện cũng chưa được xác định rõ. Nhưng những gì còn lại cho thấy một người phụ nữ đã dành cuộc đời mình cho quân đội Tây Sơn và kết thúc cuộc đời trong trận chiến cuối cùng.

Từ kiếm pháp song kiếm được Bùi Thị Xuân truyền dạy đến những trận chiến trên chiến trường Quảng Bình, cuộc đời Huỳnh Thị Cúc là câu chuyện về một nữ tướng sống trong thời đại biến động và lựa chọn đứng về phía những người cùng mình chiến đấu.

Năm 1802, bà hy sinh tại Quảng Bình.

Nhưng hình ảnh Huỳnh Nữ Kiệt – nữ tướng từng chỉ huy nữ binh Tây Sơn, người đã ở lại chặn quân đối phương để đồng đội và nhà vua có thể rút lui – vẫn là một lát cắt đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam.

Đó là câu chuyện về một người phụ nữ không chỉ biết cầm kiếm, mà còn biết lựa chọn điều gì phải bảo vệ cho đến tận hơi thở cuối cùng.