HUỲNH THÚC KHÁNG – KHÍ TIẾT NGƯỜI CHÍ SĨ, NGÒI BÚT VÌ NON SÔNG
Lịch sử dân tộc Việt Nam không chỉ được viết nên bởi những người cầm súng nơi chiến trường, mà còn bởi những con người dùng trí tuệ, bản lĩnh và khí tiết để đấu tranh cho quyền sống của đồng bào. Giữa thời kỳ đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, cụ Huỳnh Thúc Kháng đã chọn cho mình con đường đầy gian nan ấy. Không khuất phục trước cường quyền, không đánh đổi lý tưởng lấy danh lợi, cụ dành trọn cuộc đời để bảo vệ lẽ phải và phụng sự dân tộc.
Sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình, tỉnh Quảng Nam, Huỳnh Thúc Kháng nổi tiếng thông minh, ham học và có chí hướng từ thuở thiếu thời. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; năm 1904, cụ đỗ Tiến sĩ. Với học vấn và danh vị ấy, cụ hoàn toàn có thể bước vào con đường quan trường để tìm kiếm một cuộc sống ổn định. Nhưng trước cảnh nước mất, nhân dân lầm than, cụ không thể chỉ nghĩ đến sự nghiệp riêng. Đối với cụ, tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được dùng để góp phần thay đổi vận mệnh đất nước.
Cùng các nhà yêu nước đương thời, cụ tham gia phong trào Duy Tân, vận động mở mang dân trí, chấn hưng dân khí và cải thiện dân sinh. Cụ tin rằng một dân tộc muốn đứng lên tự chủ phải bắt đầu từ việc nâng cao hiểu biết, khơi dậy ý thức trách nhiệm và xây dựng sức mạnh từ chính nhân dân. Đó là con đường đấu tranh không chỉ hướng đến sự thay đổi trước mắt, mà còn đặt nền móng cho sự trưởng thành của xã hội Việt Nam.
Năm 1908, phong trào chống thuế ở Trung Kỳ bị đàn áp dữ dội. Cụ Huỳnh Thúc Kháng bị bắt và đày ra Côn Đảo. Mười ba năm sống giữa chốn lao tù là thử thách khắc nghiệt đối với cả thể xác lẫn tinh thần. Nhưng nhà tù có thể giam giữ một con người, chứ không thể dễ dàng khuất phục một ý chí đã gắn chặt với vận mệnh dân tộc. Trong hoàn cảnh thiếu thốn và khắc nghiệt, cụ vẫn kiên trì học tập, suy ngẫm và giữ vững khí tiết của người chí sĩ yêu nước.
Năm 1921, được trả tự do, cụ trở về quê hương và tiếp tục con đường hoạt động công khai. Cụ tham gia Viện Dân biểu Trung Kỳ, thẳng thắn lên tiếng trước những bất công và những vấn đề ảnh hưởng đến đời sống nhân dân. Khi nhận thấy hoạt động nghị trường không thể đáp ứng những yêu cầu chính đáng, cụ lựa chọn một phương thức khác: dùng báo chí để tiếp tục đấu tranh.
Ngày 15 tháng 8 năm 1927, báo Tiếng Dân ra số đầu tiên tại Huế, do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm chủ nhiệm kiêm chủ bút. Từ đây, ngòi bút trở thành một phương tiện quan trọng để cụ phản ánh thực trạng xã hội, quan tâm đến dân sinh, giáo dục và những vấn đề của đất nước. Trong điều kiện báo chí chịu sự kiểm duyệt của chính quyền thuộc địa, việc duy trì một tờ báo có chính kiến đòi hỏi bản lĩnh, sự kiên trì và khả năng ứng xử đầy thận trọng.
Với cụ Huỳnh Thúc Kháng, viết báo không đơn thuần là truyền tải thông tin. Đó còn là cách giữ gìn tiếng nói của người trí thức trước những vấn đề của thời đại. Một bài viết có thể giúp người đọc hiểu rõ hơn về cuộc sống, một lập luận có thể khơi gợi suy nghĩ, và một tiếng nói thẳng thắn có thể nhắc nhở xã hội về trách nhiệm đối với con người. Suốt mười sáu năm hoạt động, Tiếng Dân đã trở thành dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp báo chí của cụ.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, cụ Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục đảm nhận những trọng trách trong chính quyền cách mạng. Dù tuổi đã cao, cụ vẫn tham gia công việc nước trong thời điểm nền độc lập còn đứng trước nhiều thử thách. Trên cương vị Quyền Chủ tịch nước trong thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp năm 1946, cụ góp sức duy trì hoạt động của Nhà nước non trẻ, thể hiện tinh thần trách nhiệm của một người đã dành cả cuộc đời cho đất nước.
Ngày 21 tháng 4 năm 1947, cụ qua đời tại Quảng Ngãi trong khi đang thực hiện nhiệm vụ ở miền Trung. Cuộc đời cụ khép lại, nhưng những giá trị mà cụ để lại vẫn còn nguyên ý nghĩa: lòng yêu nước, sự chính trực, tinh thần dấn thân và ý thức trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh quốc gia.
Nhắc đến Huỳnh Thúc Kháng, chúng ta nhớ đến một người đã trải qua mười ba năm tù đày mà không từ bỏ lý tưởng; một nhà báo kiên trì giữ tiếng nói trước những giới hạn của thời cuộc; một nhà lãnh đạo sẵn sàng gánh vác việc nước khi dân tộc đứng trước bước ngoặt lịch sử. Cụ không chọn con đường dễ dàng cho bản thân, mà chọn con đường mình tin là có ích cho nhân dân.
Thời gian có thể khép lại một cuộc đời, nhưng không thể chôn vùi khí tiết. Ngòi bút của cụ Huỳnh Thúc Kháng đã dừng lại, song tinh thần chính trực, lòng yêu nước và khát vọng phụng sự nhân dân vẫn là ngọn lửa soi sáng cho những thế hệ tiếp bước.
