Huỳnh Thúc Kháng trong những ngày cuối đời tại Quảng Nam vào tháng 3 năm 1947. (2)

Trong quá trình tìm hiểu về những nhân vật lịch sử từng làm nên 'thời hoa lửa' của dân tộc, tôi đã có cơ hội được tiếp cận những trang nhật ký cũ kỹ của cụ Nguyễn Xương – người thư ký riêng, người học trò trung thành đã kề cận cụ Huỳnh Thúc Kháng trong những ngày cuối đời tại Quảng Nam vào tháng 3 năm 1947.

Qua những dòng chữ run rẩy nhưng đầy kiên định của cụ Xương, lịch sử hiện lên không phải bằng những con số khô khan, mà bằng hơi thở nặng nhọc của một người chí sĩ già giữa căn nhà tranh vách đất. Cụ Nguyễn Xương đã ghi lại những giây phút ấy như thế này:

‘Cụ Huỳnh khi ấy đã ngoài 70, bệnh viêm phổi tái phát khiến hơi thở cụ như ngọn đèn trước gió. Thế nhưng, trong căn phòng chỉ có mùi thuốc Bắc đắng ngắt và ánh đèn dầu hiu hắt, cụ không hề nhắc đến nỗi đau cá nhân. Điều cụ bận tâm duy nhất vẫn là vận mệnh dân tộc: Tin từ Việt Bắc thế nào? Chính phủ ra sao?

Đêm gió lạnh thấu xương ấy, cụ nắm chặt tay tôi, đôi bàn tay gầy khô như cành củi nhưng lực nắm thì đanh thép lạ thường. Cụ bảo tôi cầm bút, rồi từng chữ, từng chữ được chắt ra từ hơi thở cuối cùng: "Tôi già yếu không qua khỏi, chỉ mong Chính phủ bền chí, đồng bào đoàn kết, kháng chiến tất thắng. Xin vĩnh biệt Cụ Chủ tịch và toàn thể đồng bào."

Đó không phải là một bức điện thông thường. Đó là bản di chúc tinh thần, là lời tuyên ngôn của một bậc đại trí thức dành trọn đời cho nước. Khi viết những dòng ấy, tôi đã không thể cầm được bút vì tay cứ run lên vì xúc động. Cụ ra đi khi mưa bụi phủ trắng cả vùng quê Quảng Nam, mang theo một nhân cách lớn, để lại một ngọn lửa niềm tin mà suốt cả đời này, tôi không bao giờ quên được.’

Những dòng hồi ký của cụ Nguyễn Xương đã chạm đến tôi như thế đấy. Chiến tranh trong mắt những người đi trước không chỉ có khói lửa, mà còn có sự tận hiến lặng lẽ và bi tráng đến tận hơi thở cuối cùng. Câu chuyện về bức điện của cụ Huỳnh chính là minh chứng cho một lòng son không bao giờ gỉ sét, một vẻ đẹp tinh thần trần trụi nhưng vô cùng cao thượng mà thế hệ chúng ta cần phải ghi nhớ.