Huỳnh Thúc Kháng với phong trào Duy Tân
Cụ Huỳnh là một trong những sĩ phu tiêu biểu tham gia phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ, đề cao dân trí, dân quyền và thực nghiệp.
Đầu thế kỷ XX, trước tình cảnh đất nước bị thực dân Pháp thống trị, nhiều sĩ phu Việt Nam bắt đầu tìm kiếm những phương thức mới để cứu nước. Tại Trung Kỳ, phong trào Duy Tân hình thành với chủ trương cải cách xã hội, nâng cao dân trí và phát triển kinh tế. Huỳnh Thúc Kháng là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào này.
Khác với tư tưởng chỉ dựa vào con đường khoa cử hoặc cầu viện bên ngoài, phong trào Duy Tân chú trọng xây dựng nội lực của dân tộc. Huỳnh Thúc Kháng tích cực cổ động tân học, khuyến khích mở trường, phát triển sản xuất và nâng cao ý thức của người dân.
Theo tài liệu của Bộ Nội vụ, trong giai đoạn 1904–1908, Huỳnh Thúc Kháng thể hiện tư tưởng yêu nước theo hướng ôn hòa, cổ động tân học, đả phá sự trì trệ của khoa cử và vận động thương gia, thân hào cùng nhân dân tham gia các hoạt động kinh tế, xã hội.
Điều đáng chú ý là Huỳnh Thúc Kháng không coi việc canh tân chỉ là thay đổi phương pháp học tập. Đối với ông, giáo dục phải tạo ra những con người có năng lực và trách nhiệm với đất nước. Kinh tế cũng phải được chấn hưng để nhân dân có khả năng tự chủ.
Những hoạt động đó góp phần tạo nên một không khí đổi mới mạnh mẽ ở Trung Kỳ. Nhiều trường học được mở, chữ Quốc ngữ được sử dụng rộng rãi hơn, các hoạt động kinh doanh và sản xuất được khuyến khích.
Phong trào Duy Tân cuối cùng gặp sự đàn áp của chính quyền thực dân và phong kiến. Nhưng những tư tưởng mà phong trào truyền bá đã tạo ảnh hưởng lâu dài đối với xã hội Việt Nam.
Đối với Huỳnh Thúc Kháng, Duy Tân là một chặng đường quan trọng trong quá trình chuyển biến từ một nhà Nho khoa bảng thành một nhà hoạt động xã hội và chính trị. Qua đó, ông thể hiện quan niệm rằng muốn giành lại tương lai dân tộc thì trước hết phải đánh thức sức mạnh của chính nhân dân.
